Avondmensen worden ziek doordat ze eerder hun bed uit moeten dan goed voor hen is, blijkt uit onderzoek. Gebruik de zomervakantie om uit te zoeken wat je ideale ritme is, en probeer ook daarna volgens dat ritme te leven.
is cultuurverslaggever bij de Volkskrant.
De Zweedse chemicus Alfred Nobel voelde zich tenminste nog zo schuldig over zijn uitvinding van dynamiet dat hij zijn kapitaal in een stichting stopte die daar al ruim een eeuw elk jaar mooie prijzen van uitreikt, maar de uitvinder van de wekker is lafjes anoniem gebleven. Een van de oudst bewaard gebleven wekkers, te zien in het prachtige Musée du Temps in Besançon, is een réveil pistolet uit de 17de eeuw. Het instrument heeft een miniatuurkanonnetje dat afgaat als het tijd is om op te staan. Het is van Duitse makelij (jawel), meer weten we niet. Wie we moeten vervloeken als de wekker weer eens afgaat, is dus onduidelijk.
Hoeveel rust, reinheid en regelmaat heeft een mens nodig? Volkskrantverslaggever Wilma de Rek, tevens auteur van het boek Rust, reinheid en regelmaat, gaat in een serie op zoek naar antwoorden. Lees hier de andere artikelen terug.
Maar nu is het zomervakantie, en op vakantie zetten de meeste mensen geen wekker. De zomer zou derhalve wel eens de ideale periode kunnen zijn om uit te zoeken wat je natuurlijke ritme is. Om daar meer over te horen ga ik naar slaapwetenschapper Marijke Gordijn.
Gordijn runt in Groningen Chrono@Work, dat bedrijven en overheden adviseert op het gebied van slaap- en waakritmes. In 2023 schreef ze samen met neurowetenschapper en collega-chronobioloog Anneloes Opperhuizen De klok met duizend wijzers, over hoe de biologische klok ons leven beïnvloedt. Chronobiologen bestuderen hoe de circadiane ritmes van mens en dier (circa is ongeveer, dia is dag, chronos betekent tijd) worden aangestuurd vanuit hun biologische klok, een klein gebiedje in het midden van het brein.
Bij de mens houdt die klok een gemiddeld dagritme aan van 24,2 uur, maar op individueel niveau varieert de range van 23,5 tot wel 24,8 uur. Mensen met een korte cyclus worden ‘vroege chronotypes’ genoemd, ochtendmensen in de volksmond, en mensen met een lange cyclus ‘late chronotypes’, avondmensen dus. De meeste mensen zitten daar tussenin.
Ochtendmensen beginnen fluitend aan de dag en zijn ’s avonds niet veel meer waard. Avondmensen komen traag op gang, worden in de loop van de dag steeds actiever en kunnen ’s avonds nog lang doorgaan. De regelmaat van de moderne maatschappij, waar scholen en bedrijven rond half 9 beginnen, past veel beter bij ochtendmensen dan bij avondmensen. Die laatste groep – ongeveer een kwart van de bevolking, vaker mannen dan vrouwen – begint nogal eens slaapdronken aan zijn dag.
‘We weten al jaren dat het niet zo gezond is een laat chronotype te zijn’, zegt Gordijn. ‘Er zijn correlaties met een verkeerde leefstijl, ongezonde voedingskeuzes, overgewicht; ook hebben avondmensen een groter risico op depressies. Maar we wisten lang niet of die problemen voortkomen uit het feit dat ze late chronotypes zijn, of omdat ze niet kunnen leven volgens hun eigen ritme.’
En dat is sinds kort wel duidelijk, zegt Gordijn, terwijl ze op haar iPad de resultaten van recent onderzoek door de Amerikaanse chronobioloog Angus Burns tevoorschijn haalt: het is dat laatste. ‘Die slaapdronkenheid – slaapinertie, zoals het officieel heet – is een signaal dat je wakker wordt op de verkeerde tijd en te kort hebt geslapen. Avondmensen met slaapinertie lopen die grotere kans op het krijgen van een depressie; avondmensen zonder slaapinertie niet.’
Toen ze het onderzoek onder ogen kreeg was Gordijn helaas nét klaar met het inspreken van de audioversie van haar boek. ‘Maar in de volgende papieren druk nemen we het mee.’
De eerste onderzoeken naar ochtend- en avondmensen dateren uit de jaren zeventig van de vorige eeuw, toen de Britse slaapwetenschapper Jim Horne en zijn Zweedse collega Olov Östberg een ‘morning-evening-questionnaire’ samenstelden. Wie nu wil weten tot welke categorie hij behoort, kan een ‘chronotypetest’ doen bij bioklok.nl, een initiatief van het Leidse BioClock Consortium waaraan acht universiteiten en een aantal bedrijven deelnemen.
Eeuwenlang werden de biologische klokken van mens en dier elke dag opnieuw door de zon ‘gelijkgezet’ met de regelmaat van de aarde. Vanaf de 19de eeuw begonnen kunstlicht en daarmee mogelijk gemaakte bizarre werktijden onze natuurlijke ritmes in de war te schoppen. Maar op vakantie leef je vaak weer enigszins met de natuur. De zon gaat onder, je neemt nog een laatste glas bij kaarslicht en hup, daar lonkt het mandje al.
Met name de geplaagde avondmensen knappen tijdens hun vakanties vaak enorm op. Doordat avondmensen op vakantie vaak eerder naar bed gaan dan thuis en ook eerder wakker worden, lopen ze beter ‘in de pas’ met het ritme van de aarde.
‘Het verschil tussen avond- en ochtendmensen wordt op vakantie kleiner’, zegt Gordijn, zelf een avondmens. ‘Het verdwijnt niet helemáál, want de biologische klok van mensen verschilt nu eenmaal. De grootste verandering in chronotype ontstaat in de puberteit, maar zelfs bij baby’s zie je al variatie. Er zijn onderzoekers die denken dat huilbaby’s late chronotypes zijn die te vroeg in bed worden gelegd.’
De belangrijkste oorzaak dat op vakantie de verschillen tussen ochtend- en avondmensen kleiner worden, is het licht, vertelt Gordijn. Op vakantie zijn mensen vaker buiten en krijgen ze veel meer daglicht dan wanneer ze binnen achter een laptop zitten; en dat daglicht zet zoals gezegd je biologische klok gelijk. Daarnaast is er minder de neiging ’s avonds kunstlicht aan te doen om nog even lekker te gaan werken. ‘En op de biologische klok van iemand die al veel daglicht heeft gekregen, heeft dat kunstlicht minder invloed.’
Oftewel: onze 24/7-maatschappij stuurt eerst het ritme van avondmensen in de war en maakt ze vervolgens ziek. Het is om woedend van te worden. Marijke Gordijn: ‘En het gaat steeds verder, we kunnen tegenwoordig om 11 uur ’s avonds dingen bestellen die er dan de volgende dag zijn. Daar zijn heel veel mensen ’s nachts voor aan het werk. Volgens mij is dat helemaal niet nodig en gezond is het zeker niet.’
Wie we moeten vervloeken als de wekker weer eens afgaat? Onszelf, ‘de maatschappij’, die mensen maar blijft dwingen op onnatuurlijke tijden op te staan. Tijd voor een opstand. Weg met de wekker!
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant