Zijn vervuilende landen aansprakelijk voor de schade die armere landen lijden? Het Internationaal Gerechtshof doet woensdag uitspraak in wat initiatiefnemer en belanghebbende Vishal Prasad de ‘grootste klimaatzaak ooit’ noemt. ‘Voor ons in de Pacific is dit iets existentieels.’
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over het Middellandse Zeegebied en migratie.
De klimaatzaak die woensdag tot een ontknoping komt bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag is nu al historisch, zegt klimaatactivist Vishal Prasad (29). Wat de uitspraak van de rechters, een zogenoemde ‘adviserende opinie’, ook zal zijn.
‘Een zaak van deze omvang is er nog nooit geweest’, zegt Prasad een paar dagen voor de uitspraak in een video-interview. ‘Nooit hielden zo veel landen (de 193 VN-lidstaten, red.) hun pleidooi voor deze rechters. Niet eerder deden er zo veel landen uit het mondiale Zuiden mee. En nog nooit spraken zo veel vrouwen, zo veel inheemse mensen en zo veel jongeren de rechtbank toe.’
Prasad is directeur van Pacific Islands Students Fighting Climate Change, de groep studenten die in 2019 met deze zaak begon. Hij was erbij, tijdens de hoorzittingen in het Vredespaleis afgelopen december, die twee hele weken in beslag namen.
Wat het indrukwekkende was, zegt Prasad, is dat het overgrote merendeel van al die sprekers vond dat er een dringende noodzaak is om meer actie te ondernemen tegen klimaatverandering. Om de vervuilers verantwoordelijk te houden. ‘Er waren ook landen die níét voelden voor meer klimaatactie, die blij waren met de status quo, die wilden doorgaan met het klimaatbeleid zoals het nu is. Maar zij waren in de minderheid.’
Heel in het kort: wat staat er deze week op het spel?
‘Voor ons in de Pacific is dit iets existentieels. En dan bedoel ik echt heel existentieel. Ik denk niet dat mensen beseffen hoe ernstig klimaatverandering voor ons is. Het gaat over hele eilanden die onder water lopen. Over culturen die verloren gaan. Over de levenswijze van mensen die wordt doorbroken. Sommige eilanders krijgen nu te horen dat ze zich moeten voorbereiden op hervestiging. Dat ze zich totaal moeten ontwortelen en naar een andere plek moeten gaan, naar een ander land.
‘We weten dat deze klimaatcrisis nog erger wordt. In Europa, in de Stille Oceaan of waar ook ter wereld. Er zijn mensen die hier nu onder lijden en toekomstige generaties zullen er nog meer onder lijden.’
‘Dus we moeten dit onrecht corrigeren. De uitspraak van het Internationaal Gerechtshof kan daar de basis voor leggen – om vervuilers verantwoordelijk te houden. Dit is een belangrijk stuk in de puzzel waarmee we de ambitie kunnen terugbrengen in het klimaatbeleid.’
Tijdens de hoorzittingen spraken sommige delegaties over klimaatverandering als ‘kolonisatie op herhaling’. Ziet u dat ook zo?
‘Ik denk inderdaad dat dat het voortdurende onrecht waarmee landen te maken hebben, elementen in zich heeft van kolonisatie. Want het recht op zelfbeschikking wordt compleet bedreigd. Mensen in het mondiale Zuiden hebben niet de luxe om zelf keuzes te maken over het klimaat. De oorzaak daarvan ligt bij mensen in landen ver weg, die maar fossiele brandstoffen blijven verstoken. Het onrecht van vroeger zien we nu nog steeds. En dat moet stoppen.’
Sommige afvaardigingen, zoals die van de VS, stelden in de hoorzittingen dat alleen het Akkoord van Parijs relevant is voor hun klimaatverplichtingen. Gebruiken ze dat akkoord nu om hun verantwoordelijkheid te ontlopen?
‘Ja, je ziet dat het voor een deel van de landen heel comfortabel is om alleen gebonden te zijn aan het Parijsakkoord. Ze willen doorgaan met business as usual, doorgaan op de weg van dat akkoord.
‘Met de afspraken uit Parijs zijn we een heel eind gekomen. Tegelijkertijd zien we niet de klimaatactie die echt nodig is. Een van mijn collega’s schreef het treffend: landen verstoppen zich achter de goede trouw van het Parijsakkoord. Ze zijn vooral bezig met manieren vinden om eronderuit te komen.
‘Maar volgens ons zijn er ook andere wetten van toepassing op de klimaatcrisis. Als door bepaald gedrag het leven in gevaar komt, dan gaat dat bijvoorbeeld in tegen de mensenrechten. En in het internationaal milieurecht staan passages over het voorkomen van schade buiten de landsgrenzen. Het zeerecht stelt dat landen vervuiling van de oceanen moeten voorkomen. Zo is er een hele reeks wetten.’
Het Gerechtshof moet zich uitspreken over de vraag wat de gevolgen zijn als de uitstoot van broeikasgassen leidt tot ‘significante schade’. Wat zou uw antwoord zijn?
‘Dat de landen die de schade hebben veroorzaakt, de gevolgen daarvan moeten dragen. En dat er dus moet worden betaald voor het herstellen van die schade. Deze zaak gaat over meer dan klimaatfinanciering alleen. We hopen ook dat de rechters verordonneren dat landen met hun schadelijke gedrag moeten ophouden.
‘Maar klimaatfinanciering is voor veel landen heel urgent. Landen in het mondiale Zuiden proberen mensen van voedsel te voorzien, ziekenhuizen te bouwen, mensen uit de armoede te halen. Maar tegelijkertijd zijn ze gedwongen te vechten tegen de niet-aflatende aanvallen van klimaatverandering. Deze landen hebben meer geld nodig, zodat ze zich kunnen aanpassen en schade en verlies kunnen opvangen.
‘De financiering die nu binnenkomt, is een druppel op de gloeiende plaat. Op de laatste klimaattop in Bakoe is afgesproken dat er een bedrag oplopend tot 300 miljard dollar in 2035 naar armere landen gaat. Tegelijkertijd werd erkend dat er meer dan een biljoen nodig is.’
Ook bij de volgende klimaattop zal het weer over de klimaatbetalingen van rijke aan arme landen gaan.
‘Als er een sterke uitspraak van het hof komt, hopen we dat het een immens effect zal hebben op de klimaatonderhandelingen. Of het nu gaat om het verminderen van de uitstoot, om de klimaataanpassingen die nodig zijn, of om schade en verlies. Deze uitspraak kan de balans in de onderhandelingen laten doorslaan.’
Sommige landen uit het mondiale zuiden hadden het tijdens de zittingen niet alleen over financiële steun, maar ook over kwijtschelding van schulden. Hoe kijkt u daarnaar?
‘Ik denk dat we daar serieus naar moeten kijken. Landen met de grootste uitstoot voldoen nu niet aan de verplichting om de noodzakelijke klimaatfinanciering bij elkaar te brengen. Eén manier om ervoor te zorgen dat armere landen zich toch kunnen aanpassen aan klimaatverandering, is om de schuldenlast van hun schouders te nemen. Dan hoeven ze minder rente te betalen en houden ze meer geld over voor het opvangen van de klimaatimpact. De discussie over het kwijtschelden van schulden is breder, maar dit is de link met klimaat.’
U hoopt dat deze klimaatzaak een kantelpunt wordt, maar hoe realistisch is dat? De ‘adviserende opinie’ van het hof is niet bindend.
‘We hebben in het verleden gezien dat adviserende opinies een enorme kracht hebben om verandering teweeg te brengen in de maatschappij. De uitspraak over kernwapens heeft bijvoorbeeld mede geleid tot het non-proliferatieverdrag. Dat was een grote stap op weg naar een kernwapenvrije toekomst. De opinie over de Chagosarchipel leidde ertoe dat Groot-Brittannië de eilanden moest overdragen aan Mauritius.
‘In dit geval zal de uitspraak gevolgen hebben voor alle klimaatzaken die erna komen. Wereldwijd spelen er ontzettend veel van dat soort zaken. Vorige week nog deed een rechter in Australië uitspraak in een zaak die de inwoners van de eilanden van de Straat Torres hadden aangespannen. De Australische rechter erkende dat die eilanden door klimaatverandering onleefbaar worden, maar vond niet dat de regering meer moet doen.
‘En herinner je je nog de zaak van de Zwitserse oude dames? Zij kregen gelijk van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens: hun rechten werden geschonden door klimaatverandering, omdat ze tijdens een hittegolf een grotere kans lopen te overlijden.
‘Ook in de VS zijn er tal van dit soort zaken. Op al die zaken kan de uitspraak van het Internationaal Gerechtshof invloed hebben. De hoogste rechtbank van de wereld zegt straks: dit is de wet, en dit is hoe je die moet toepassen.’
Welke verplichtingen hebben landen om het klimaatsysteem en de mensen die lijden onder klimaatverandering te beschermen? En, in vervolg daarop: wat zijn de consequenties als ze toch significante schade toebrengen?
Dat zijn de vragen die de 193 landen van de Verenigde Naties hebben voorgelegd aan het Internationaal Gerechtshof. De algemene vergadering van de VN ging in 2023 akkoord met deze aanvraag, na zorgvuldig lobbywerk vanuit het mondiale Zuiden, beginnend bij Pacific Islands Students Fighting Climate Change.
Het hof maakt woensdag zijn ‘adviserende opinie’ bekend. De uitspraak van de vijftien internationale rechters is niet bindend, maar heeft binnen het internationaal recht veel aanzien.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant