In tijden van verandering wordt degene die een verandering doorzet vaak geslachtofferd, vooral als die boodschapper een vrouw is. Dit geldt in het bijzonder wanneer zij oude structuren openbreekt en het podium verbreedt.
Wat zich rond het Nederlands Fotomuseum afspeelt, is een terugkerend patroon: een vrouw met visie komt binnen, verandert de koers, raakt gevestigde belangen en krijgt uiteindelijk de wind van voren. De Volkskrant noemde onlangs haar naam in een onderzoek, Birgit Donker. Afgelopen vrijdag is zij ontslagen door de raad van toezicht van het museum, mede omdat zij informatie zou hebben achtergehouden.
Ik ken de details niet, maar wat onderbelicht blijft in dit soort situaties, is het grotere verhaal: hoe moeilijk het is om een gesloten cultuur werkelijk te openen. En hoe een vorm van vrouwelijk leiderschap, verbindend, visionair, maar ook confronterend, daar zelden ongeschonden uitkomt.
Donker deed iets wat in de Nederlandse museumwereld zelden gebeurt: ze zette de deur open. Letterlijk. Tijdens de lockdowns programmeerde het museum nachtelijke buitenexposities. Ze verschoof het zwaartepunt van het vertrouwde centrum, witte mannen, gevestigde namen, naar de volle breedte van de samenleving. Ze nodigde bewoners van Rotterdam-Zuid uit om bij exposities te koken, betrok wijk voor wijk, en richtte de blik van het museum op de stad zoals die werkelijk is.
Dat is wat institutionele democratisering doet: het verschuift macht. En wie macht verplaatst, krijgt weerstand. Schurend leiderschap is geen stijlfiguur, maar een noodzaak in systemen die vastzitten in hiërarchie, gewoonte en onuitgesproken privileges. Vrouwelijke leiders die die klus op zich nemen, dragen een dubbele last. Ze worden beoordeeld op daadkracht én op empathie. Op resultaat én op sfeer. Als ze veranderingen afdwingen, is het ‘te hard’. Als ze ruimte geven, is het ‘te vaag’. De lat ligt op een niveau waar hun mannelijke collega’s zelden mee worden geconfronteerd.
Over dit auteur
Marcel Kolder is kanteldenker en ondersteunt bestuurders en leiders om bij complexe transities los te komen van vastgeroeste denkpatronen.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Dit patroon wordt bevestigd door onderzoek. Zo toont een studie in het Journal of Applied Psychology aan dat vrouwelijke managers structureel harder worden afgerekend op fouten die met interpersoonlijk gedrag te maken hebben. Waar een man een ‘mindere dag’ mag hebben, krijgt een vrouw het etiket ‘onprofessioneel’.
Daarbij komt de ‘double bind’: vrouwen die krachtig optreden, worden al snel als koud of dominant gezien. Wie empathie toont, wordt niet serieus genomen. Dit is een spagaat tussen verwachtingen die elkaar wederzijds uitsluiten. En dan is er nog de ‘glass cliff’: vrouwen worden opvallend vaak aangesteld in crisissituaties, wanneer het draagvlak klein is, budgetten slinken en de kans op succes gering is. Als het dan misloopt, ligt het volgens commentatoren zelden aan de situatie, maar aan haar stijl, haar communicatie, haar karakter. In plaats van systeemkritiek volgt karaktermoord. Ik zeg niet dat dit bij Birgit Donker speelt, ik ken de situatie niet.
De media spelen hierin een versterkende rol. Leiderschap van vrouwen wordt vaker teruggebracht tot persoonlijkheid: ‘ze was geen verbinder’, ‘ze communiceerde onduidelijk’, ‘ze was te streng’. Waar mannelijke leiders mogen falen op visie of beleid, worden vrouwelijke leiders afgerekend op gevoel. Of zoals de Role Congruity Theory het stelt: wie afwijkt van het klassieke beeld van leiderschap (lees: mannelijk, dominant, rationeel), wordt als ongeschikt gezien, ongeacht prestaties.
Het tragische is dat het Nederlands Fotomuseum onder Donkers leiding juist bloeide. De politieke en fondsenrelaties werden hersteld. Er kwam structurele financiering. Het museum vond aansluiting bij de samenleving. Precies wat beleidsmakers al jaren roepen dat nodig is: vernieuwing, inclusie, publiek draagvlak. Maar toen die vernieuwing daadwerkelijk gestalte kreeg, was de kritiek niet mild.
We zouden ons moeten afvragen: beoordelen we leiders op hun impact of op hoe comfortabel wij ons bij hen voelen? Als we diversiteit en inclusief leiderschap echt serieus nemen, moeten we ook bereid zijn kritisch naar onze eigen meetlat te kijken. Wie krijgt de ruimte om te experimenteren, fouten te maken, onbegrepen te worden en wie niet? Welke onbewuste vooringenomenheden bepalen ons oordeel? En waarom sneuvelen juist vrouwen zo vaak als het spannend wordt?
Het antwoord is zelden: ‘ze was niet geschikt’. Vaker is het: het systeem accepteerde haar niet. Daarom zijn maatregelen als transparantere evaluaties, biastrainingen voor toezichthouders, en het benoemen van vrouwen – niet alleen op breekpunten, maar ook op bloeimomenten – geen extraatjes, ze zijn randvoorwaarden voor structurele verandering.
En zolang we vrouwelijke leiders pas steunen als hun stijl naadloos past binnen het oude malletje, verandert er niets. Sterker nog: dan verliezen we precies de mensen die de moed hebben om het systeem wél open te breken.
Birgit Donker vertegenwoordigt zo’n nieuw soort leiderschap. Geen softe tussenpaus, maar een cultureel zwaargewicht die de sprong durfde te maken van elitair naar volks, van status quo naar stadskracht. Dat schuurt. En dat moet ook. Want wie alleen nog leiding duldt die nergens tegenaan botst, houdt instellingen over die nergens meer toe doen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant