Niets verdeelt de Turkse samenleving zozeer als alcohol. Met ongenoegen zien seculiere Turken hoe de regering-Erdogan de drankprijzen almaar verhoogt. Volgens hen eist dat mensenlevens – door de consumptie van illegaal gestookte drank.
schrijft vanuit Istanbul over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden.
Dat in kantoren of winkels in Turkije een portret van vader des vaderlands Kemal Atatürk aan de muur hangt is gebruikelijk, maar dit is andere koek. In restaurant Deniz Yildizi in Istanbul is, als een soort altaar, een complete hoek voor de man ingericht.
Een belangrijke rol in de opstelling speelt raki (spreek uit ‘rakke’), een anijsachtige drank met zo’n 45 procent alcohol, vergelijkbaar met pastis en ouzo. Raki geldt als de nationale drank van Turkije en was het favoriete drankje van Atatürk. Op een van de foto’s heft hij een melkglas vol en op tafel staan zo’n tachtig flessen raki uitgestald, waaronder Atatürks geliefde Kulüp Raki.
Het altaar heeft ook een sociologische betekenis. In Turkije is alcohol een onderscheidingsteken van identiteit. De houding ten aanzien van alcoholica markeert de grote tweedeling in de Turkse samenleving, tussen seculieren en gelovigen. Alcohol hoort bij een levensstijl waarin religie geen of geen grote rol speelt. De goede moslim daarentegen moet er niets hebben: volgens de islam is alcohol haram, verboden. Het staat voor seculiere liederlijkheid.
Bewijs je door te drinken een volgeling van Atatürk te zijn, een ware kemalist? ‘Jazeker, natuurlijk!’, zegt Ergin Askeroglu, eigenaar van Deniz Yildizi. Niet dat alcoholgebruik is beperkt tot de kleine minderheid van atheïsten in Turkije. Veel seculiere moslims houden wel van een glaasje; zij gaan soepel om met de religieuze voorschriften.
‘Het zit hier vol moslims’, zegt Askeroglu, om zich heen wijzend in de eetzaal. ‘Ik ben zelf moslim. En ik drink. Iedereen moet het zelf weten. Een druif mag je eten, maar na een tijdje gisten is het haram. Waarom?’
De drankprijzen zijn in Turkije flink gestegen, maar dat heeft geen invloed op de inname. Elk half jaar wordt de accijns op alcoholica verhoogd, boven op de toch al hoge inflatie. Veel mensen stappen daarom over op illegaal gestookte drank. Gevolg: doden door slechte alcohol. In januari stierven zo ruim honderd mensen.
De hoge accijnzen kosten mensenlevens, zo luidt de kritiek op de overheid. Dat verwijt is echter onderdeel van een veel breder onbehagen, namelijk het idee dat de regering van president Recep Tayyip Erdogan uit ideologische (lees: islamitische) motieven alcoholgebruik zo ver mogelijk wil terugdringen.
Die discussie gaat twaalf jaar terug. De AKP-regering, sinds 2002 aan de macht, voerde in 2013 beperkingen door. Alcohol mocht niet meer na 10 uur ’s avonds worden verkocht, niet langer op benzinestations, niet nabij scholen en moskeeën. Er kwam een reclameverbod. In de populairste uitgaansbuurt van Istanbul werd op straat drinken verboden.
Het woord ‘godsdienst’ werd daarbij niet gebruikt. De regering voerde redenen van volksgezondheid en jeugdwelzijn aan, verwijzend naar soortgelijke maatregelen in Europa. Met het beleid werd goede sier gemaakt op het Global Alcohol Policy Symposium, april 2013 in Istanbul. De Wereldgezondheidsorganisatie was laaiend enthousiast en noemde Turkije ‘een model voor andere landen’.
Minder enthousiast was het seculiere deel van de Turkse samenleving. Dat vermoedde een geheime agenda. De AKP zou de religieuze manier van leven aan iedereen willen opleggen. De strengere regels en de nieuwe wet, die voorzag in een halfjaarlijkse aanpassing van de accijns, werden beschouwd als voorboden van drooglegging.
Dit speelde op een moment dat Turkije zwanger ging van een ongenoegen dat in mei 2013 zou uitmonden in de Gezi-beweging. Protest tegen een megalomaan bouwplan in het Gezipark in Istanbul groeide uit tot massaal verzet tegen de autoritaire koers van Erdogan en diens islamitisch conservatisme.
De alcoholkwestie paste perfect in dat discours. Drankminnende betogers voelden zich in hun levensstijl bedreigd en lieten dat weten ook. ‘Verzet door het glas te heffen’, kopte The New York Times.
Erdogans retoriek voedde de verontwaardiging. Hij maakte sarcastische toespelingen op Atatürks drankgebruik, verkondigde dat niet raki, maar het karnemelkachtige ayran de nationale drank was en zei Turkije te willen behoeden voor een ‘tipsy generatie’.
Sindsdien laait af en toe het debat over de vermeende geheime agenda van drooglegging weer op. Dat gebeurde toen tijdens de coronacrisis de horeca werd gesloten en het gebeurt opnieuw nu de sterfgevallen een schril licht werpen op de hoge accijns.
De cijfers bewijzen dat het alcoholbeleid van de overheid geen zoden aan de dijk zet, zegt Çagin Tan Eroglu van Individuele Keuze, een libertijns platform. De consumptie is sinds 2013 immers op hetzelfde – naar Europese begrippen lage – niveau gebleven. ‘Het beleid werkt dus niet. Dat brengt ons tot de conclusie dat het in werkelijkheid ideologisch gemotiveerd is.’ De accijns is onderdeel van een cultuurstrijd, volgens Eroglu. Hij noemt dat ‘de olifant in de kamer’.
Het feit dat de regering sinds 2013 geen nieuwe beperkende maatregelen meer heeft genomen, doet echter vermoeden dat het met die sluipende drooglegging wel meevalt. ‘De wetgeving komt niet eens in de buurt van een algeheel verbod’, concludeert Emine Ö. Evered in haar boek Prohibition in Turkey – Alcohol and the Politics of Identity (2024).
Een mix van redenen ligt meer voor de hand: én volksgezondheid én een onuitgesproken afkeer van alcohol bij de regering. De cultuuroorlog wordt volgens Evered van twee kanten aangewakkerd, door seculieren zowel als religieuze conservatieven. Alles bij elkaar hebben de maatregelen ‘weinig méér gedaan dan de bevolking te polariseren’.
Rond de Galatatoren in Istanbul ziet zij vaak jongeren in de zon zitten, een fles bier uitdagend in de hand. In westerse ogen niets bijzonders, zo besluit ze haar boek, ‘maar in de publieke sfeer van een natie die gedomineerd wordt door de politiek van Erdogan, laten deze jongeren ondubbelzinnig zien dat er meer dan één manier is om Turk te zijn’.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant