is bestuurssocioloog aan de Erasmus Universiteit en columnist van de Volkskrant.
Weinigen zijn onbekend met het wonderlijke verhaal van het diabetesmedicijn dat ineens bleek te helpen bij afvallen. Inmiddels neemt het aantal Nederlanders toe dat duizenden euro’s per jaar uitgeeft aan afslankmedicijnen als Ozempic, Wegovy en Mounjaro. Gaven apothekers in 2022 nog tweeduizend keer het medicijn uit, dat was vorig jaar al 109 duizend keer. En die groei lijkt pas het begin ‘van een hausse’ want ‘het gebruik gaat ongetwijfeld exponentieel en spectaculair toenemen’, aldus emeritus hoogleraar voeding en gezondheid Jaap Seidell.
Zodoende is de aantrekkingskracht van afslankmiddelen enorm. Zo riep
vakblad Science semaglutide als afslankmiddel uit tot wetenschappelijke doorbraak van 2023 en de Financial Times benoemde de topman van de farmaceut achter Ozempic tot persoon van het jaar.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
En het regent loftuitingen. Zo spreken NOS, NRC en de Volkskrant respectievelijk van een ‘wondermiddel’, ‘revolutie’ en ‘alleskunner’ en zijn artsen enthousiast. Want het medicijn lijkt de kans op ‘psychosen, leverfalen en nog veertig andere aandoeningen te verminderen’.
Toch is deze collectieve waardering van afslankmedicijnen tamelijk verbazingwekkend. Want er is duidelijk sprake van een hype, en met hypes kun je maar beter behoedzaam omgaan. Niet voor niets luidde het Voedingscentrum begin deze maand de noodklok en adviseerde ‘niet te snel naar afslankmedicatie te grijpen’.
Want met afslankmedicijnen is iets aparts gaande. Daar waar destijds de introductie van bijvoorbeeld anticonceptie of antidepressiva een antwoord bood op de oorzaak van een ongewenste praktijk (zoals ongewenste zwangerschap), bieden afslankmedicijnen nu geen effectief antwoord op de oorzaken van overgewicht. Sterker nog, het gemak waarmee afslankmiddelen te verkrijgen zijn, zal die oorzaken niet tegengaan, maar vooral versterken.
Want de opkomst van afslankmedicatie heeft op z’n minst twee sociale gevolgen. Allereerst zal het overgewicht vooral bestendigen. Enerzijds verliezen mensen namelijk door afslankmedicatie de absolute noodzaak om op een duurzame manier gezonder te leven. Er is nu immers toch een quick fix.
Anderzijds slaan afslankmedicijnen bestuurders en de wetgever de stok uit handen om de toename van fastfoodketens en de overdaad aan zout, vet en suiker in ons voedsel een halt toe te roepen en te werken aan die ‘ongezonde voedselomgeving waartegen niemand echt bestand is’, zoals het Voedingscentrum stelt.
Wetten die preventie moeten bevorderen waren voor bestuurders al lastig ‘en dat wordt alleen maar minder als deze medicijnen op de markt zijn’ en dat ‘terwijl de oplossing ligt in het aanpakken van het vetmesten van de bevolking uit winstbejag’, aldus Seidell. In dat licht is het illustratief dat ex-minister Fleur Agema de ‘belofte van afslankmedicatie groot’ noemt, terwijl dit kabinet tegelijkertijd de gezonde schoolkantine op de helling zet vanwege miljoenenbezuinigingen op voorlichting en preventie.
Ten tweede zullen afslankmedicijnen overgewicht verder individualiseren. Dat wil zeggen: het zal zwaarlijvigheid verder omvormen van een collectief naar een individueel probleem. Want door afslankmedicatie kan nu volledig de focus op de oorzaken worden verlegd naar het gevolg van zwaarlijvigheid: het individu. Die zal nu nog meer aan zichzelf moeten werken en kan zwaarlijvigheid zelf, als online consument, te lijf gaan.
En vooral degenen met voldoende financiële
middelen kunnen zich de blijvende medicatie veroorloven. Op die manier maken afslankmedicijnen nu van zwaarlijvigheid hetzelfde als de pil van een kinderrijk gezin: een individuele keuze.
Daarmee helpt afslankmedicatie niet zozeer de patiënt, maar vooral de voedingsindustrie. Want welke boodschap spreekt uit deze medicatie? Het individu moet zich aanpassen, niet de ziekmakende industrie. Dat is op z’n minst tragisch. En, naar analogie met filosoof Hans Achterhuis, die betoogde dat de welzijnsindustrie vooral mensen afhankelijk houdt en artsen patiënten ziek maken, zullen afslankmiddelen ons uiteindelijk vooral dik houden. Zodoende mag ‘Ozempic een zegen zijn voor zieke mensen, er lijkt empirisch bewijs voor de wet van behoud van ellende’, aldus NRC-journalist Hans Steketee.
Los van de individuele quick wins zullen afslankmiddelen op langere termijn dus geen remedie bieden, maar vooral een verdere aanjager zijn van onze ‘overgewicht-epidemie’. Zoals het Zorginstituut stelt: het lijkt me daarom slim om af te vragen wat exact de maatschappelijke meerwaarde is van afslankmiddelen. Die zou weleens vrij mager kunnen zijn.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant