De ministers van Buitenlandse Zaken van de Europese Unie komen dinsdag in Brussel bijeen om te praten over mogelijke strafmaatregelen tegen Israël. Veel concreets zal daar echter niet uitkomen.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
Het werd vorige week een diplomatiek succes voor EU-buitenlandchef Kaja Kallas genoemd. Israël belooft meer humanitaire hulp tot Gaza toe te laten, omdat de EU heeft gedreigd de handelsvoordelen uit het Associatieverdrag tussen de Europese Unie en Israël op te schorten. De druk van de EU heeft gewerkt, wordt in Brussel gezegd.
Maar vooralsnog zijn er geen berichten over vrachtwagens die massaal met hulpgoederen Gaza binnenrijden. Wel vielen er afgelopen weekeinde weer tientallen doden in Gaza door Israëlische bombardementen en beschietingen. Zo werden zeven kinderen gedood toen zij met hun jerrycans in de rij stonden om water te halen.
De ministers van Buitenlandse Zaken van de Europese Unie komen vandaag in Brussel bijeen om te praten over mogelijke strafmaatregelen tegen Israël, zoals een (gedeeltelijke) opschorting van het Associatieverdrag. Waarschijnlijk zullen zij concluderen dat de situatie in Gaza nog onduidelijk is, en dat de deal met Israël eerst een kans moet krijgen, alvorens de EU verder praat over sancties.
In een notitie heeft Kallas de mogelijke strafmaatregelen tegen Israël op een rijtje gezet. De associatie-overeenkomst die de EU in 2000 met Israël sloot, speelt daarin een belangrijke rol. Voor de opschorting van de volledige overeenkomst is de unanimiteit van de 27 lidstaten nodig. Dat is onmogelijk, alleen al omdat Hongarije vierkant achter de Israëlische premier Benjamin Netanyahu blijft staan. Ook voor Duitsland en andere lidstaten zal deze maatregel te ver gaan. Unanimiteit is ook vereist voor het opschorten van de Israëlische deelname aan Europese programma’s als Erasmus+ (uitwisseling studenten) en Horizon (wetenschap). Ook de politieke dialoog met Israël kan slechts bij unanimiteit worden opgeschort.
Andere onderdelen van de overeenkomst kunnen wel worden opgeschort met gekwalificeerde meerderheid (minimaal 55 procent van de lidstaten die minimaal 65 procent van de Europeanen vertegenwoordigen). Dat geldt voor de handelsvoordelen, in materieel opzicht het belangrijkste onderdeel van de overeenkomst.
De EU is de belangrijkste handelspartner van Israël. In 2024 ging bijna 29 procent van de Israëlische export naar Europa. Bij opschorting van de overeenkomst kan de EU importheffingen op Israëlische producten invoeren of verhogen. Gezien de verdeeldheid onder de lidstaten en het gewicht van Duitsland zal het overigens niet eenvoudig zijn een gekwalificeerde meerderheid te halen.
Behalve de (gedeeltelijke) opschorting van de samenwerkingsovereenkomst kan de EU andere sancties treffen. Zo kan de Europese Commissie het visumvrij reizen voor Israëlische burgers afschaffen, een zeer zichtbare strafmaatregel. Ook kunnen lidstaten zelf strafmaatregelen nemen, zoals een verbod op de import van producten uit de bezette gebieden.
Het Europese beleid tegenover Israël laat zien hoe moeilijk de EU tot een gezamenlijk buitenlands beleid komt. De lidstaten zijn op verschillende manieren door de geschiedenis getekend. Ierland sympathiseert met de Palestijnen, omdat het zelf uit een bevrijdingsbeweging tegen Groot-Brittannië is voortgekomen. Duitsland daarentegen kiest steevast de kant van Israël, omdat de schuld van de Holocaust nog altijd zwaar weegt.
Niettemin werd de kritiek op het Israëlische optreden in Gaza steeds luider, ook vanuit Duitsland. Het kostte de EU echter grote moeite om daadwerkelijk stappen te zetten. Al in februari 2024 vroegen Ierland en Spanje om een onderzoek naar de associatie-overeenkomst, omdat zij vonden dat Israël de mensenrechten schond. Destijds maakte het voorstel geen schijn van kans.
Afgelopen mei vroeg minister Caspar Veldkamp van Buitenlandse Zaken opnieuw om een onderzoek, deze keer met succes. ‘Er zijn aanwijzingen dat Israël handelt in strijd met zijn mensenrechtenverplichtingen onder artikel 2 van de EU-Israël associatie-overeenkomst’, concludeerde de diplomatieke dienst van de EU in juni. Eind juni besloten de regeringsleiders de kwestie door te schuiven naar de vergadering van ministers van Buitenlandse Zaken, die dinsdag plaatsvindt. Ze wilden eerst de resultaten van de ‘dialoog’ met Israël afwachten.
Die dialoog leverde in elk geval een deal op met Israël. De overeenkomst voorziet in ongeveer 160 vrachtwagens met hulpgoederen per dag, terwijl er voor de oorlog vijfhonderd vrachtwagens Gaza binnenreden. Maar als de deal van de grond komt, betekent dat hoe dan ook een verbetering voor de uitgehongerde en uitgeputte Gazanen. Waarschijnlijk zullen de ministers dinsdag concluderen dat eerst duidelijk moet worden of het akkoord werkt, waardoor zij zichzelf een moeilijke discussie besparen. Maar als uiteindelijk blijkt dat Israël de afspraken niet nakomt, worden Europese sancties bijna onvermijdelijk.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant