Als de Eerste Kamer in het najaar akkoord gaat, wordt illegaliteit in Nederland strafbaar evenals hulp aan mensen die hier zonder papieren verblijven. In enkele andere Europese landen zijn dergelijke wetten al van kracht. Hoe pakt dat uit in de praktijk?
Heel wat Europese landen stelden illegaal verblijf eerder dan Nederland strafbaar, en een daarvan is Italië. Zo kwam het dat Hassen El Dridi, een man uit Algerije zonder verblijfsrecht, vijftien jaar geleden in een Italiaanse gevangenis werd gezet. Hij had een uitzetbevel gekregen en moest het land binnen vijf dagen verlaten, maar deed dat niet. Toen volgde detentie.
Volgens het Hof van Justitie van de Europese Unie was de celstraf van El Dridi onwettig. Italië had eerst alle stappen uit de Europese terugkeerrichtlijn – waarin de officiële regels staan voor terugkeer van vreemdelingen – moeten doorlopen. Gevangenisstraf zou leiden tot uitstel van de daadwerkelijke terugkeer, en dat was niet de bedoeling, oordeelde het Hof.
In een notendop is dit de Europese kijk op illegaal verblijf. De uitspraak in de Italiaanse zaak geldt voor alle lidstaten. Er is geen verbod op strafbaarstelling van illegaliteit, maar inzetten op terugkeer, vrijwillig of niet, gaat altijd vóór.
Voor het helpen van irreguliere migranten is een andere Europese richtlijn van belang: de Faciliteringsrichtlijn. Juist op dit moment ligt er een voorstel van de Europese Commissie om die richtlijn te veranderen.
Het probleem is nu dat hulpverleners die werken met migranten in sommige landen worden aangezien voor mensensmokkelaars. Dit komt volgens de Europese Commissie doordat de definitie van mensensmokkel te vaag is.
Het nieuwe voorstel stelt expliciet dat hulpverlening strafbaar is als er een financiële of materiële vergoeding tegenover staat. Ook onwettig is hulp die een migrant ‘ernstige schade’ kan toebrengen.
De richtlijn somt daarnaast gevallen op die níet strafbaar zijn, zoals hulp aan een familielid of humanitaire hulp bij basisbehoeften. Toch reageerden humanitaire organisaties, zoals het Rode Kruis, kritisch. Volgens hen bereikt Brussel het tegenovergestelde van wat het zegt te beloven: het is straks nog steeds mogelijk hulpverlening te veroordelen als mensensmokkel. Het grootste kritiekpunt is dat er weliswaar uitzonderingen in de richtlijn staan voor familieleden of humanitaire hulporganisaties, maar dat die niet bindend zijn. Ook vinden mensenrechtenorganisaties dat hulp zich verder moet kunnen uitstrekken dan de basisbehoeftes.
Momenteel ligt de nieuwe richtlijn bij het Europees Parlement, dat er nog een standpunt over moet innemen. In de praktijk komt het nu in de Europese Unie nogal eens voor dat helpers van ongedocumenteerde migranten voor het gerecht worden gesleept.
Volgens Picum, het platform voor internationale samenwerking rond ongedocumenteerde migranten, kregen in 2024 minstens 142 mensen te maken met juridische vervolging voor hulp aan migranten. Meestal ging het om hulp bij binnenkomst, verblijf of doorreis. Dat is in Nederland overigens ook nu al strafbaar. Als de nieuwe wet wordt aangenomen zou ook het geven van medische hulp en onderwijs strafbaar kunnen worden, zo wordt gevreesd door hulpinstanties.
‘Dit is het vierde jaar op rij dat de criminalisering toeneemt van zowel migranten als van de mensen die hen helpen’, zei Picum-medewerker Silvia Carta, nadat de telling was afgerond. ‘En wat we zien (door de media te monitoren, red.), is maar het topje van de ijsberg.’
De meeste rechtszaken vonden vorig jaar plaats in Griekenland (62), Italië (29), Polen (17) en Frankrijk (17). Van de mensen die werden aangeklaagd, hadden er 88 migranten geholpen die in nood waren op zee. Daarnaast waren er 21 die voedsel, water of kleding aan migranten hadden gegeven. Tot een veroordeling kwam het zelden.
Als er één Europees land afwerend is ten opzichte van vluchtelingen en andere migranten, dan is het Hongarije. De Hongaarse autoriteiten brengen hen, wanneer ze niet in het bezit zijn van de juiste verblijfspapieren, regelrecht naar Servië. Ook als ze daar nooit zijn geweest. Die regel geldt sinds 2017.
Rajab uit Syrië vertelde eerder dit jaar aan de Volkskrant hoe hij Hongarije binnenkwam vanuit Servië en vervolgens drie dagen lang door het land liep, ’s nachts, over binnenwegen. Toen ging hij iets te eten kopen bij een supermarkt. De lokale bewoners belden de politie, en die zetten hem uit naar Servië.
Het Europees Hof voor Justitie bestrafte Hongarije voor deze manier van werken, met een boete van 200 miljoen euro, plus 1 miljoen euro voor iedere dag dat de praktijk zou blijven bestaan. Dat was in 2024. Hongarije heeft zijn werkwijze nog niet veranderd.
Ook hulp aan ongedocumenteerden is in Hongarije verboden. Wie bijvoorbeeld iemand helpt bij een asielaanvraag, kan tot een jaar gevangenisstraf krijgen. Dat bemoeilijkt het werk van asieladvocaten en ngo’s.
Hongarije voerde deze regel in 2018 in, als onderdeel van het Stop Soros-wetgevingspakket. De Hongaarse premier Viktor Orbán beschuldigde de Hongaars-Amerikaanse zakenman en filantroop George Soros ervan dat hij het land wilde islamiseren, door vluchtelingen en andere migranten bij te staan.
Het Europees Hof van Justitie oordeelde in 2021 dat Hongarije met de bestraffing van hulpverleners ook ingaat tegen het Europees recht. Sindsdien is de wet enigszins aangepast, maar volgens hulporganisaties biedt dit weinig soelaas.
Maartje Bakker
In 2009 stelde de regering van Silvio Berlusconi verblijf in Italië zonder documenten strafbaar. Een langgekoesterde wens van Italiaans rechts ging daarmee in vervulling, met name van de Lega-partij. De straf was een boete van 5.000 tot 10.000 euro. Maar in 2014 besloot het Italiaanse parlement alweer tot het afschaffen van het ‘misdrijf van illegaliteit’.
Zonder geldige verblijfsvergunning in Italië zijn, was daarmee niet langer een strafbaar feit, maar is nog altijd een overtreding, waar in theorie nog steeds dezelfde boete op staat. In praktijk zien ook rechters de wet al jaren vooral als symbolische maatregel. ‘De strafbaarstelling is nutteloos, omdat hij dubbelt met de uitzettingsprocedure die we via het bestuursrecht doen’, legde rechter Maria Flora di Giovanni op de Italiaanse Radio 24 uit.
De hulpverlening aan ongedocumenteerde mensen trekt zich weinig aan van de symboolpolitiek: in Italië ontfermen talloze, vaak kerkelijke organisaties zich over mensen zonder verblijfspapieren.
Ook ondernemers maken gretig gebruik van de doelgroep, die gewild is als personeel in de grote informele economie van Italië. Zo werken veel mensen zonder papieren als slecht betaalde arbeiders in de Zuid-Italiaanse landbouwvelden. Ook in de horeca, huishoudelijk werk en de zorg aan huis voor kinderen en ouderen rekent Italië ten dele op arbeidskrachten zonder verblijfsvergunning – strafbaar feit of niet.
Rosa van Gool
In 2022 werd een jonge, uit het leger gedeserteerde Syriër bij de Duits-Deense grens opgepakt met een geleende Italiaanse identiteitskaart. Hij wilde zijn zussen in Denemarken bezoeken en daarna asiel aanvragen in Duitsland. Maar daar kwam het niet meer van; hij werd strafrechtelijk vervolgd door de Deense rechtbank wegens identiteitsfraude: twee weken gevangenisstraf, een strafblad en een inreisverbod van zes jaar.
In Denemarken is ongedocumenteerd zijn niet strafbaar. Maar reizen met valse papieren, ook als je iemands paspoort leent om te vluchten, wordt als identiteitsfraude gezien. Naast een strafblad betekent dit ook een blijvende uitsluiting van staatsburgerschap en een permanente verblijfsvergunning. Zonder papieren reizen leidt niet tot strafrechtelijke vervolging.
Deense burgers die ongedocumenteerde migranten verschuilen of helpen met reizen, lopen risico op een boete of een gevangenisstraf van maximaal twee jaar voor mensensmokkel. Al meerdere boetes zijn uitgedeeld. In 2015 arriveerden honderden Syriërs per veerboot uit Duitsland in een Deens kustplaatsje. Zonder openbaar vervoer trokken sommigen lopend verder. De 70-jarige Inger Ramslog was zich van geen kwaad bewust toen ze twee stellen, inclusief kind en pasgeboren baby, een lift verschafte naar Zweden. Ramslog kreeg een boete van 1.500 euro, een geldbedrag dat werd verlaagd vanwege de hoogte van haar pensioen.
Kinderombudsman Lisbeth Zornig Andersen, die ook in de buurt van de veerboot was, kon zich niet voorstellen in een lege auto terug naar Kopenhagen te rijden. Ze nam een Syrisch gezin mee; haar man schonk hen koffie in, thuis in Kopenhagen, en zette het gezin vervolgens op de trein naar Zweden. De rechter achtte het stel schuldig aan mensensmokkel en legde ze samen een geldboete op van 6.000 euro, met als alternatief twee weken gevangenisstraf.
Uma Kagenaar
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant