Sinds maandag vinden er controles plaats aan de Poolse grenzen met Duitsland en Litouwen om irreguliere migratie tegen te gaan. De regering probeert de gemoederen tot bedaren te brengen nadat burgerpatrouilles aan de grens het recht in eigen handen hadden genomen.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Warschau slaat in navolging van andere EU-lidstaten een nieuwe nagel aan de doodskist van de Schengenzone. Om migranten tegen te houden die buurland Duitsland terugstuurt, hadden een paar honderd Poolse burgers checkpoints aan de grens opgezet. Een praktijk die neerkwam op etnisch profileren, eigenrichting en de ondermijning van het staatsmonopolie op de handhaving van de wet. Ze voerden ‘burgerarresten’ uit en blokkeerden wegen.
Duitsland zou ‘tienduizenden illegale migranten’ de Poolse grens over sturen, rechtvaardigden ze zich. Dit is onjuist. Aan de grens vond wel degelijk een ‘invasie’ plaats, merkte progressieve nieuwssite OKO Press op, namelijk eentje van ‘Poolse nationalisten’, terwijl er geen migrant te zien was. Warschau greep in, zij het enigszins laat – wie op eigen initiatief aan de grens patrouilleerde, hangt een boete en mogelijk detentie boven het hoofd, zei premier Donald Tusk maandag.
De Poolse regering staat onder politieke druk van rechts-radicale oppositiepartijen als Recht en Rechtvaardigheid (PiS) en Konfederacja, die met gelijkgestemden op sociale media het vuur opstoken. Maar ook Tusk, die nu fel van leer trekt tegen de oppositie, leverde bijdragen aan de anti-migratiestemming. Vorig jaar zei hij dat ‘het overleven van de westerse beschaving’ afhangt van het beteugelen van immigratie.
Duitsland stuurt inderdaad migranten terug naar Polen, maar dit gebeurt al veel langer. Er is het Dublinakkoord, dat bepaalt dat migranten asiel moeten aanvragen in het EU-land waar ze zijn gearriveerd. Warschau en Berlijn hebben daarnaast een apart bilateraal akkoord over de terugkeer van migranten. Cijfers wijzen uit dat onder deze twee regelingen het aantal migranten dat vanuit Duitsland naar Polen kwam, hoger was toen PiS nog aan de macht was.
In 2023 waren dit samen 968 mensen, in de eerste helft van dit jaar waren het er 314. Wel voerde Duitsland in 2023 grenscontroles in, waardoor er meer mensen naar Polen terugkeren. In totaal gaat het om ongeveer zevenhonderd à achthonderd mensen per maand. Asielzoekers en ongedocumenteerden vormen hier een fractie van. De dominante groep teruggestuurde mensen zijn Oekraïners die Duitsland niet binnenkomen, omdat ze bijvoorbeeld in Polen al een verblijfsstatus hebben.
Sinds mei stuurt Duitsland ook mensen terug die asiel aanvragen, in die maand waren het er iets meer, in totaal ongeveer duizend mensen. Het is beleid van de nieuwe regering van Friedrich Merz, die met strenger optreden de radicaal-rechtse AfD de wind uit de zeilen wil nemen.
Desondanks is de situatie aan de grens niet heel anders dan eerst. Wat afgelopen maanden wel veranderde, was de boodschap van de rechtse Poolse oppositie in de campagne voor de presidentsverkiezingen. Een reconstructie in weekblad Polityka laat zien hoe politici van PiS zich in het vroege voorjaar al vastbeten in de grens. ‘Tusk laat Polen overspoelen door migranten waar de Duitsers vanaf willen’, schreef oud-premier Beata Szydlo (PiS) op X. Dit werkt als een rode lap op de harde kern van PiS en andere rechtse krachten, voor wie Tusk, Duitsland en buitenlanders bijkans ruiters van de Apocalyps zijn.
De nieuwe grenscontroles zijn ‘uitsluitend politiek gemotiveerd’, zegt deskundige Dominika Pszczólkowska, verbonden aan het Centrum voor Migratieonderzoek van de Universiteit Warschau. ‘Er is geen geloofwaardige onderbouwing voor het invoeren van de controles, of waarom het juist nu zou moeten.’ Los van de burgerpatrouilles aan de grens dan, ‘een zeer zorgwekkende ontwikkeling in een democratisch land’.
Regering en oppositie bieden al langere tijd tegen elkaar op in het migratiedebat. Tusk schuift sinds zijn verkiezing in 2023 steeds verder naar rechts op migratie. Net als in andere landen waar het politieke midden de rechterflank probeert te overvleugelen op migratie, profiteert rechts omdat de campagne vervolgens vooral over migratie gaat. De door PiS gesteunde kandidaat Karol Nawrocki won op 1 juni nipt de presidentsverkiezingen.
Ook Nawrocki mengde zich in de discussie. Dreigde Tusk met boetes en vervolging voor de burgerwachten, van de nieuwe president kregen ze een dikke pluim. Hun zelfbenoemde leider, de extreemrechtse activist Robert Bakiewicz, werd door Nawrocki bedankt ‘voor het vervullen van zijn burgerplicht’. Dat belooft weinig goeds voor de toekomstige samenwerking tussen de regering en de president, die op 6 augustus wordt ingezworen.
De grenscontroles gelden in eerste instantie tot 5 augustus. De cijfers van de grenswacht bevestigen tot nu toe dat zich aan de grens vooral een politieke strijd afspeelt. Op donderdag 10 juli controleerde ze 9.800 mensen aan de Duitse en 3.800 mensen aan de Litouwse grens. Drie personen werd de toegang tot Polen geweigerd.
Luister hieronder naar onze podcast ‘de Volkskrant Elke Dag’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant