Veel in de vergetelheid geraakte vrouwelijke schrijvers werden al eerder herontdekt, zegt Marja Pruis. Maar dit keer is het serieus.
Tove Ditlevsen
„Soms denk ik dat ik in een time loop zit”, zegt Marja Pruis (65), literatuurcriticus bij De Groene Amsterdammer, romanschrijver, essayist en samensteller van deze top-tien van herontdekte vrouwelijke schrijvers. „De afgelopen jaren worden veel boeken van vrouwelijke schrijvers die zijn weggezakt in de literaire geschiedenis opnieuw uitgegeven, maar in de jaren tachtig was dat ook al aan de hand. Toen gaven feministische uitgeverijen als Vita, Sara en De Bonte Was boeken van vrouwen opnieuw uit. Gaan we weer, denk ik weleens.”
Marja Pruis
Maar ze is vooral optimistisch, zegt ze. „In de jaren tachtig bleef het niche, het waren vooral feministen onder elkaar die geheimtips uitwisselden. Het grote verschil is dat de reguliere uitgeverijen deze boeken nu uitgeven.”
Deze keer lijkt het literaire klimaat ook mee te veranderen, zegt Pruis, die zo’n drie boeken per week leest. „Tot voor kort werden alle literaire prijzen door mannen gewonnen. Dat is nu heel traag aan het veranderen.” Ze noemt de Libris Literatuur Prijs, die dit jaar door Safae el Khannoussi is gewonnen en twee jaar geleden door Anjet Daanje. „Je ziet steeds meer jury’s die ernaar streven de short- en longlist gelijk te verdelen tussen mannen en vrouwen. Wat wel weer erg keurig en afgedwongen voelt. Ik zou liever een shortlist met vijf vrouwen en een man hebben zonder dat daar een woord aan vuil gemaakt wordt.”
„De herwaardering van vrouwelijke schrijvers betekent dat vrouwenlevens niet meer taboe zijn in de literatuur, maar het betekent niet dat mannen daar ook meteen geïnteresseerd in zijn”, zegt ze. „Veel vrouwelijke schrijvers worden vooral door vrouwen gelezen. Vrouwen zijn van jongs af aan getraind om zich te verplaatsen in mannelijke personages. Mannen hebben dat nooit gehoeven.”
Virginia Woolf, Susan Sontag en Joan Didion – er zijn ook vrouwelijke schrijvers die altijd succesvol zijn geweest. Pruis: „Zij maakten deel uit van intellectuele cirkels met veel mannen. Ze waren one-of-the-boys vrouwen, die ook schreven over grote maatschappelijke problemen, de oorlog. De boeken die nu opnieuw uitgebracht worden, gaan juist over het gezinsleven, intieme verhoudingen, het huwelijk, ouderschap. De zogenaamd serieuze zaken resoneren op de achtergrond mee.”
Elizabeth Jane Howard
Marja Pruis: „Het is niet zo dat Elizabeth Jane Howard tijdens haar leven niet gelezen werd, maar ze is pas heel laat in haar leven succesvol geworden. Haar eerste boek kwam uit in 1950, maar pas in de jaren negentig, toen ze haar vijfdelige serie familieromans De Cazalets schreef, kreeg ze echt succes. Er is zelfs een BBC-serie van die boeken gemaakt. Ze spelen zich af tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar in plaats van over de oorlog te schrijven, focust ze op de gezinsverhoudingen. Sinds die bestsellers zijn ook haar oudere boeken opnieuw uitgegeven. Zo is haar roman Welbeschouwd uit 1956 in 2020 voor het eerst in het Nederlands verschenen. Wat ik echt een mooie roman vind is Falling uit 1999. Over een vrouw die in handen valt van een totale oplichter. Als lezer denk je: mijn god, hoe kun je hier intrappen?! Die is dan weer niet in het Nederlands vertaald.”
Zora Neale Hurston
„Zora Neale Hurston was min of meer vergeten toen Alice Walker – nummer 7 in deze lijst – haar op de schouders nam. In 1975 schreef Walker een essay genaamd In search of Zora Neale Hurston in tijdschrift Ms. Magazine, waarna vooral de roman Their Eyes Were Watching God (1937) – over een jonge zwarte vrouw die opgroeit in het zuiden van Amerika – veel aandacht kreeg. Ik heb Hoe het voelt om van kleur te zijn uit 1928 van haar gelezen, dat in 2019 is uitgegeven door uitgeverij Chaos. Een persoonlijk getuigschrift, heel vrolijk en licht van toon – wat je eigenlijk niet zou verwachten bij dit thema. Dat maakt het extra sterk.”
Clarice Lispector
„Een schrijfster die ik nog niet helemaal kan doorgronden. Clarice Lispector uit Brazilië schrijft heel experimenteel, heel wíld. Om de een of andere reden vind ik dat lastig om te lezen. Toch vind ik dat ze in deze lijst moet staan, vooral omdat ze altijd wordt genoemd door jonge schrijfsters. Maartje Wortel loopt met haar weg, ze is het grote voorbeeld van Falun Ellie Koos, en Niña Weijers vindt haar geweldig. Benjamin Moser schreef in 2009 een biografie over haar, die is ook naar het Nederlands vertaald. In 2021 is een Privé-domein [de autobiografische boekenreeks van De Arbeiderspers] verschenen met brieven die ze naar haar twee zussen schreef. Die staat bij mij in de kast, dus misschien moet ik daar eens aan beginnen.”
Alice Walker
„Alice Walker las ik in de jaren tachtig. Haar bekendste roman is The Color Purple uit 1982. Dat was toen al een enorm succes, ook omdat Oprah Winfrey hem omhoog hield op tv. Het boek heeft veel prijzen gewonnen, is meerdere keren verfilmd en er is zelfs een musical. Maar er wordt nog steeds oud werk van haar opnieuw uitgebracht. In 2023 zijn haar dagboeken in het Nederlands uitgekomen. Die zijn zó ontzettend leuk om te lezen. Ze zijn eerlijk en verrassend openhartig. Het zijn dagboeken van 1965 tot 2000: een nogal roerige tijd in Amerika. Ze schrijft over de Vietnamoorlog, wat het betekent om zwart te zijn in Amerika, maar ook over haar liefdes. Dat ze naast schrijfster ook activistisch is, maakt haar extra aantrekkelijk vind ik.”
Annie Ernaux
„Annie Ernaux kan ik moeilijk miskend noemen, ze heeft in 2022 de Nobelprijs voor Literatuur gekregen. Het is meer een geval van late waardering. Ze brengt al sinds de jaren tachtig dunne boekjes uit die verschillende stadia van het vrouwenleven beschrijven. Die werden allemaal matig ontvangen. Pas in 2008 kwam ze met De jaren, een ‘collectieve autobiografie’ in de wij-vorm, waarin ze het vrouwenleven tegenover de tijdsgeest plaatst. Dat heeft haar beroemd gemaakt. Daarna is haar oudere werk opnieuw uitgegeven. Ik heb de toneeladaptie van De jaren drie keer gezien. Er vallen vaak mensen flauw bij de scène waarin een abortus wordt opgevoerd. Ze schrijft intens, gedetailleerd en gewaagd.”
Natalia Ginzburg
„Ik heb lang niet alles van Natalia Ginzburg gelezen, maar wat ik heb gelezen vind ik heel mooi. Vooral De kleine deugden. Ze schrijft intieme portretten van zichzelf en de mensen van wie ze houdt. Tegelijk schrijft ze ook over het politieke klimaat in Italië. Over het anti-communisme en het fascisme, maar altijd via de menselijke ingang. Ze heeft een heel tumultueus leven gehad, haar eerste man was Joods en is op een verschrikkelijke manier aan zijn einde gekomen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daar schrijft ze maar één of twee zinnetjes over, waardoor het júist hard aankomt. Natalia Ginzburg wordt nu veel gelezen. Als ze nog had geleefd had ze vast de Nobelprijs gekregen.”
Marlen Haushofer
„Het bekendste werk van deze Oostenrijkse schrijfster is De Wand uit 1963. Een ongelooflijk mooi boek over een vrouw die als enige overlevende van een ramp achterblijft, met slechts een paar levende schepsels: een koe, een kat en een hond. Ze weet scherp te beschrijven hoe ze zich staande houdt en wat het betekent om te leven. Toen het voor het eerst verscheen werd gedacht dat het slechts een huisvrouwenbestaan beschreef, maar dat is helemaal niet zo. Nu beleeft het boek een herwaardering. Eline Arbo heeft het begin dit jaar op toneel gezet bij ITA.”
Andreas Burnier
„De enige Nederlander in dit lijstje. Ze is niet per se miskend, maar wel een voorbeeld van iemand die opnieuw een grote inspiratiebron is voor jonge schrijvers. Het bijzondere aan haar is dat ze geen ‘gewone’ romans schreef, maar een heel nieuw genre uitvond: een grensoverstijgende mengeling van schotschrift, roman en poëzie. Ze creëerde non-binaire personages avant la lettre. En ze was een boeiende figuur. In 2015 is een mooie biografie over haar verschenen van Elisabeth Lockhorn. In 2022 is daar weer een herdruk van verschenen, tegelijk met een Privé-domein met niet eerder gepubliceerde teksten van haar. Ook haar romans Een tevreden lach uit 1965, Het jongensuur uit 1969 en De huilende libertijn uit 1970 worden steeds opnieuw uitgegeven. Ik merk dat er veel nieuwsgierigheid naar haar is.”
Vivian Gornick
„Mijn lieveling. Ik heb haar geïnterviewd in New York en vond haar enorm indrukwekkend. In 1987 verscheen Een hechte band, dat in 2016 opnieuw uitgegeven is als Verstrengeld. Een memoir waarin ze met haar moeder door The Bronx wandelt en gesprekken heeft over álles. Heel nieuw in die tijd. In 2019 werd het door The New York Times uitgeroepen tot de beste memoir van de afgelopen vijftig jaar. Ook dit is een voorbeeld van late waardering, want haar grote doorbraak kwam pas in 2015, toen The Odd Woman and the City uitkwam, waarin ze ook weer door New York wandelt en allerlei onderwerpen aan bod laat komen, deze keer met een vriend. Gornick is ook journalist geweest en heeft essays en literatuurkritiek geschreven. Allemaal op een toegankelijke, smeuïge en persoonlijke manier.”
Tove Ditlevsen
„Tove Ditlevsen wordt altijd genoemd als de ultieme herontdekte schrijfster. Al was ze in Denemarken altijd al een household name. Ze had een problemenrubriek in een blad vergelijkbaar met de Margriet en kwam regelmatig op tv. Dat ze nu ook bij ons bekend is komt doordat haar autobiografische Kopenhagen-trilogie die tussen 1967 en 1971 verscheen door een Amerikaanse uitgever herontdekt is en in 2019 in het Engels is uitgegeven. Ze beschrijft heel precies en heel mooi hoe ze opgroeit in een arbeidersgezin, al jong begint met gedichtjes schrijven en later een ziekelijke verhouding krijgt met een uitgever. Het is schaamteloos, helder en grappig. Licht, maar ook duister. Vooral het laatste deel, over hoe ze verslaafd raakt aan een opiaat dat haar wordt toegediend door – heel pervers – haar man.”
Source: NRC