Met Het zoutpad (The Salt Path) schreef Raynor Winn een internationale bestseller, en dat succes werd ook haar eigen, prachtige verhaal: hoe ze van tegenslag een geweldig succes maakte. Uit een publicatie in The Observer blijkt haar eigen verhaal echter op leugens te berusten.
is schrijver en chef van Zondag, het essay- en boekenkatern van de Volkskrant.
Je moet toch direct aan Oprah Winfrey denken. We hebben het dan over het begin van deze eeuw. 2005. Dit was nog in de tijd dat Oprah als Nationaal Geweten functioneerde. Zij bepaalde met wie Amerika medelijden moest hebben, wiens verhaal belangrijk was.
In dit geval had ze de legioenen van haar Book Club gedirigeerd naar de memoir A Million Little Pieces, van James Frey. Frey was verslaafd geweest, had allerlei misdaden begaan, was vervolgens in een kliniek beland waar hij zijn demonen diep in de ogen had gekeken.
Een van de hoogtepunten was de scène waarin Frey beschrijft dat hij een wortelkanaalbehandeling krijgt – zonder verdoving. Want de verdoving zou hem weer aan de drugs kunnen helpen.
Die James, dachten de lezers. Wat een bikkel. En wat een voorbeeld voor anderen die willen afkicken.
Maar nadat Freys memoir maandenlang het bestverkopende non-fictie boek op Amazon werd, zagen verschillende media dingen die niet helemaal konden kloppen. Bijvoorbeeld dat Freys strafblad niet klopte. Dat de bizarre dood van een medeverslaafde, zoals Frey die beschreef, nergens in een politierapport was te vinden.
Meer en meer onjuistheden werden bekend, het etiket ‘waargebeurd’ bleef onhoudbaar en James Frey ging op de bank bij Oprah zitten. Daar keek het Nationale Geweten hem aan en wees met haar vinger naar hem: ‘You lied, James. You lied.’
Je kon alleen maar medelijden met hem hebben. Een mager, neurotisch mannetje dat duidelijk in de bank wil wegzakken en nooit meer bovenkomen. En dan Oprah met het Grote Gelijk aan haar zijde tegenover hem. ‘Je hebt miljoenen lezers verraden, James.’
Je zou niet denken dat Raynor Winn, de schrijfster van de memoir Het zoutpad, de James Frey van deze tijd is. In de media zag Frey er opgejaagd uit. Raynor Winn daarentegen zag eruit als het gezicht van een reisbureau voor wandelvakanties voor echtparen op stand. Shawltje, provinciaal-elegant jack, stevige schoenen.
In 2018 publiceerde ze Het zoutpad, een memoir waarin ze beschrijft hoe zij en haar man Moth, vijftigers, dakloos worden nadat een investering slecht uitpakt, terwijl Moth gelijktijdig een diagnose krijgt van een fatale hersenaandoening. Ze besluiten te gaan wandelen en wildkamperen over het South West Coast Path in Engeland, om ‘nieuwe herinneringen’ te maken, om de natuur te voelen, om in het moment te leven.
Na de wandeling zijn neurologen verbaasd als ze Moth weer testen: het wandelen blijkt een geweldig effect op zijn hersens te hebben.
Het zoutpad bestormde de bestsellerlijsten, het joeg mensen het zoutpad op, werd als pleidooi gezien voor de helende werking van wandelen, en werd dit jaar nog verfilmd met niemand minder dan Gillian Anderson als Raynor Winn.
De opnames in de natuur waren zwaar, maar Anderson wilde niet klagen, zei ze, want de acteurs konden terug naar hun warme, comfortabele hotel: ‘Als [Raynor en Moth] doorweekt waren of het ijskoud hadden, bleven ze koud en hadden ze bovendien honger.’
Niet dus. Dit weekend onthulde de Engelse The Observer dat het echte verhaal toch anders in elkaar stak. Raynor Winn raakte niet aan de bedelstaf door een slechte investering, maar omdat ze werd ontslagen nadat ze tienduizenden ponden achterover had gedrukt. Het echtpaar verloor inderdaad hun huis, maar raakte daarmee helemaal niet dakloos – ze hadden nog altijd een tweede huis in Frankrijk, in de buurt van Bordeaux.
En The Observer sprak allerlei neurologen over de aandoening van Moth. De levensverwachting van corticobasale degeneratie (CBD) ligt tussen de zes en acht jaar. Er zijn soms patiënten die nog tien jaar leven, maar die hebben fulltime mantelzorg nodig. Moth leeft, als je Winn gelooft, er al achttien jaar mee, zonder zichtbare symptomen. Waardoor je je afvraagt: moet je dan Winn geloven? Het antwoord is nee.
You lied, Raynor. You lied.
Haar echte naam blijkt overigens niet Raynor Winn te zijn, maar Sally Walker – wat, ironisch genoeg, dan wel weer een heel goede naam is voor iemand die over wandelen schrijft.
Er zijn meerdere manieren om op zo’n onthulling te reageren. Een daarvan, ik kan het niet helpen, is toch een vorm van bewondering. Je moet het maar durven. Winn speelde listig in op de literaire trend van traumaverwerking en natuurophemeling. En je moet het maar uitvoeren. Je kunt bijna zeggen dat het succes nog knapper is ómdat ze het heeft verzonnen.
Toen Lance Armstrong toegaf doping te hebben gebruikt – ook bij Oprah op de bank – maakten boekhandelaren er een punt van pontificaal zijn memoires bij de fictie neer te zetten.
Maar zo simpel werkt het niet. In zijn verdediging gooide James Frey het over de boeg dat het niet zou moeten uitmaken of een boek het label ‘roman’ of ‘memoir’ droeg. Het zou moeten gaan om de kracht van de vertelling.
Maar dan ontken je de spelregels. De kunst van de roman is dat de lezer weet dat het fictie is, en toch het verhaal met een beleving leest alsof het echt is. ‘The willing suspension of disbelief’ wordt dat genoemd; de lezer zet bewust zijn ongeloof opzij. Dat is het samenspel tussen schrijver en lezer.
Wie iets non-fictie noemt, passeert het ongeloof van de lezer. De schrijver doet direct een appel op zijn medeleven, want ‘het is waargebeurd.’ De lezer geeft zodoende zijn medeleven niet, het wordt opgeëist.
In een reactie ontkent Winn alles. Al haar optredens zijn afgezegd. Het zoutpad ligt er ondertussen nog steeds prachtig bij, perfect bewandelbaar voor mensen die niet aan Winns leven willen denken, maar gewoon aan dat van hen zelf.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant