De acteurs Dick van den Toorn en Sanne Vogel, routiniers op het reizende theaterfestival de Parade, laten zich in beider voorstellingen vergezellen door jonger talent. Een gesprek over het werken met (on)ervaren collega’s en veranderende opvattingen over het spel: ‘Dat zou nu echt niet meer kunnen’.
schrijft voor de Volkskrant over theater en populaire cultuur
‘Hé, maar Dickie, hoe oud ben jij nou eigenlijk?’, vraagt acteur, theatermaker en schrijver Sanne Vogel aan collega-acteur Dick van den Toorn, op diens muisgrijze bank in Amsterdam-Zuid. Van den Toorn moet lachen: ‘65’, antwoordt hij. ‘En jij?’ Vogel: ‘41. Even oud als jij toen was.’
Vogel heeft het over vijfentwintig jaar geleden. Van den Toorn vroeg de toen 17-jarige Vogel mee te spelen in zijn Parade-voorstelling Denk aan het kind, een schunnige komedie van schrijver Dolf Ephraim. ‘Niet voor gevoeligen of fijnbesnaarden’, aldus Van den Toorn. Het was de eerste betaalde klus voor Vogel, die op het rondreizende theaterfestival haar debuut maakte als actrice. Te midden van twee ruziënde echtparen speelde zij het 12-jarige kind uit de titel.
Van den Toorn: ‘Ik moest op een gegeven moment tegen jou zeggen: ‘Mag ik even aan je borsten zitten, want ik heb er een beetje verstand van.’ Ben ik nooit vergeten. Er zaten waanzinnige grappen in, maar het was allemaal op het randje en eigenlijk net erover.’ Vogel: ‘Dat zou nu echt niet meer kunnen’. Van den Toorn: ‘Ab-so-luut niet.’
Denk aan het kind betekende de kickstart van Vogels carrière. Het jaar erna mocht ze een eigen voorstelling maken op de Parade. Met die voorstelling won ze een prijs waardoor ze elk opeenvolgend jaar terug mocht komen met een nieuwe voorstelling.
Vogel: ‘Iedereen zei de hele tijd: wat ben je jong, maar voor mij voelde het heel vanzelfsprekend. Als ik er nu op terugkijk was het ongelooflijk.’ Na acht opeenvolgende jaren met acht opeenvolgende voorstellingen was het genoeg. ‘Ik werd er volwassen, maar op een gegeven moment had ik de Parade artistiek gezien uitgespeeld en was het tijd voor nieuwe uitdagingen.’
Na zeventien jaar afwezigheid keert ze dit jaar terug. Daardoor staan Vogel en Van den Toorn – hij voor de zeventiende keer – deze zomer weer allebei op de Parade. Zij het in verschillende tenten, met verschillende voorstellingen.
Van den Toorn speelt de Rotterdamse miljonair Bram van Leeuwen, alias Prince de Lignac, in De zoetwatermatroos. Een komedie die hij samen met schrijver Don Duyns maakt, over de omstreden eerste openlijk homoseksuele ‘captain of industry’ die uitsluitend Zuidoost-Aziatische matrozen in dienst had. In de voorstelling ontmoeten we de prins op zijn sterfbed.
Ook Vogel speelt in haar zelfgeschreven voorstelling Vergane glorie een aftakelend personage. Preciezer gezegd ze speelt het personage Vergaantje, een vrouw in een zeer vroege menopauze die worstelt met (angst voor) aftakeling.
Beide Parade-veteranen delen hun podium met een jong talent. Sem Abelskamp (25), net afgestudeerd aan de toneelschool in Arnhem, speelt aan de zijde van kapitein Van den Toorn een matroos. Actrice Patsy Kroonenberg (27), die twee jaar geleden debuteerde op de Parade, speelt in Vergane glorie het personage Glorie, een jonge vrouw in de bloei van haar leven.
Bij een aardbeientaartje en glazen citroenlimonade bespreken we met de vier hoofdrolspelers hun voorstellingen en werkprocessen van vroeger en nu. De tijden zijn ‘ab-so-luut’ veranderd, maar wat betekent dat eigenlijk?
Dick, 25 jaar geleden bezorgde je Sanne haar eerste betaalde klus. Nu doe je hetzelfde met Sem, hoe kwam je bij hem terecht?
Van den Toorn: ‘Sem woonde een tijdje in het tuinhuisje van onze schrijver Don, en die zei dat ik eens met Sem moest gaan kletsen. Tijdens ons eerste koffietje was het meteen raak. We waren direct aan het fantaseren en verzinnen hoe de voorstelling eruit moest komen te zien. Ondanks het leeftijdsverschil voelde het onmiddellijk vertrouwd.’
Sem Abelskamp: ‘Toen heb ik wel meteen gezegd: ik ga geen Thaise bediende spelen. Ik ben wel getint, maar niet van kleur. Voor mij is dat culturele toe-eigening. Dat is misschien meteen een goed voorbeeld van een generatieding. Ik ben veel bezig met representatie, diversiteit en inclusiviteit – meer dan Dick.’
Patsy Kroonenberg: ‘Schrok jij daarvan, Dick?’
Van den Toorn: ‘Nee, dat gesprek over wat wel en niet meer kan is precies waarom ik deze voorstelling wilde maken. Die prins zou gecanceld kunnen worden door zijn vijfhonderd Aziatische matrozen, maar met zijn fortuin heeft hij ook veel goede doelen gesteund.
Sanne, waardoor begon het na zeventien jaar afwezigheid toch weer te kriebelen?
‘Ik speelde al langer met de gedachte terug te keren. Vorig jaar deed ik de eindregie bij de Parade-voorstelling van Patsy en toen zag en voelde ik weer het kinderlijke plezier dat er in zo’n tentje kan ontstaan. Dat gaf het laatste zetje.’
‘Vanwege het BRCA1-gen zijn mijn eierstokken twee jaar geleden preventief verwijderd en belandde ik vervroegd in de menopauze, wat lichamelijk en mentaal voor flinke uitdagingen zorgde. Vervolgens werd ik gevraagd om het gezicht te worden van een merk voor incontinentiemateriaal. Ik belde Patsy daarover en die moest heel hard lachen. Toen wist ik: ik moet een Parade-voorstelling gaan maken over de grappige en pijnlijke kanten van verval.
Kroonenberg: ‘Sanne vroeg aan mij of ik als tegenkleur het jonge hert wilde spelen, dus ik dacht: wat leuk! Ik ga een jong hert spelen. Maar ze bedoelde natuurlijk: jij stáát voor het jonge hert. Deze miscommunicatie is het begin van de voorstelling geworden. Ik kom op als hert.’
Jouw personage, Sanne, zegt in de voorstelling: ‘Het gaat de hele tijd over jonge mensen’, voelt dat zo?
Vogel: ‘Niet voor mij persoonlijk, maar in mijn research kwam die stelling in verschillende artikelen naar voren. En eigenlijk is het wel waar. Omdat ik zo jong ben begonnen stond ik eindeloos in lijstjes met aanstormend talent. Niemand heeft het over oudetalentenlijstjes.
Een belangrijk verschil tussen mannen en vrouwen is dat oude mannen veel zichtbaarder zijn in de media en zich nooit lijken te hoeven verantwoorden voor hun veroudering, terwijl vrouwen constant onderhevig zijn aan een publiekelijk oordeel over hun ouder worden.
‘Ik vind het doodeng om na acht jaar weer op een toneel te gaan staan. Door de menopauze kan ik soms mijn woorden kwijtraken. Ik had deze voorstelling nooit kunnen maken zonder Patsy. Zonder haar jeugdige enthousiasme en het vertrouwen dat ze me geeft, zou ik dit helemaal niet durven.
Kroonenberg: ‘Andersom brengt de ervaring van Sanne ook rust. Door haar leer ik meer vertrouwen op het proces. Terwijl we nog met de tekst bezig waren, wilde ik bijvoorbeeld een fysieke scène gaan uitdenken. Zij kan dan zeggen: geen zorgen, dat valt straks als we de vloer op gaan op z’n plek.’
Sanne en Dick, hoe was jullie dynamiek vijfentwintig jaar geleden in het werkproces voor Denk aan het kind?
Van den Toorn: ‘Sanne wilde helemaal niet geregisseerd worden. Ondanks haar leeftijd was ze heel autonoom. Ik denk dat ze zich daarom als 17-jarige goed staande kon houden tussen die oudere acteurs. Het voelde totaal niet alsof je aan het repeteren was met een kind.’
Vogel, lachend: ‘Dat kan ik me eerlijk gezegd niet goed herinneren. Ik weet nog dat ik het vooral leuk vond. Op de Parade werken veel jonge mensen en ik maakte veel vrienden. Ik werd ontzettend verliefd op een tentenbouwer die heel hoog durfde in de zweefmolen, dus ging ik tussen de shows door ook zo veel mogelijk in de zweefmolen. Het was een fantastische zomer.’
Recensenten hadden ook niet helemaal door dat je nog een kind was. In een recensie in NRC van 29 juni 2001 stond: ‘Sanne Vogel die heel stil een meisje van 11 is dat eruitziet als 18. Haar meer dan volgroeide borsten brengt bij de mannen het allerslechtste naar boven’
Kroonenberg, onthutst: ‘Wat?’
Abelskamp: ‘Stond dat er echt?’
Vogel: ‘Sterker nog: in HP de Tijd schreef een recensent: ‘Sanne Vogel, goed gespeeld, maar wel veel te dik.’ Een recensent die dat schrijft over een kind van 17. Ik vind dat ongelooflijk.
Van den Toorn: ‘Ja, dat was natuurlijk echt een andere tijd.’
Vogel: ‘Zeker, maar dat is niet altijd een excuus.’
Abelskamp: ‘Dat is echt heavy. Maar eerlijk gezegd denk ik dat dit soort dingen nu nog steeds wordt gezegd. Misschien niet in recensies, maar wel bij mensen onderling in het vak. Het enige verschil is dat we nu na een seksistische of racistische opmerking zeggen: o, dit kan echt niet meer! Maar ja, dan is het al gezegd.’
Vogel: ‘Ook daarom is het belangrijk dat verschillende generaties met elkaar samenwerken. Jonge acteurs kunnen oude acteurs meetrekken, of wijzen op het feit dat het anders moet op het gebied van gedragsregels en stereotyperend casten. Jonge mensen kunnen dat systeem doorbreken.’
Abelskamp: ‘Maar jonge acteurs hebben daar ook een voorbeeldfiguur in nodig. In mijn eerste jaar op de toneelschool zei een docent dat ik te verwijfd liep. Dat blijft je als jonge acteur wel achtervolgen. In mijn derde jaar kreeg ik Florian Myjer (acteur, red.) als docent en die gaf mij het gevoel dat het goed was wat ik deed, dat ik ruimte mocht innemen.
Sem, je zei eerder dat je Dick erg waardeert om zijn ‘fluïde speelstijl’, wat bedoel je daarmee?
Abelskamp: ‘Dick was vroeger mijn gay icon. Ik heb zoveel naar hem gekeken op televisie, en ik was ervan overtuigd dat Dick gay was. Toen hij tijdens ons eerste koffietje zei dat hij een vrouw en drie jonge kinderen heeft, was ik echt in shock. Ik realiseerde me dat ik me in hem herkende, niet omdat hij gay zou zijn, maar omdat hij een bepaalde vrijheid in zijn spelen heeft.
En Patsy, jij was als 12-jarige al fan van Sannes boeken. Hoe is het voor jullie om te werken met een collega tegen wie je opkijkt?
Abelskamp: ‘Daar merk je niet zo veel van. Belangrijker dan leeftijd, of ervaring, is het gevoel dat je enigszins op dezelfde manier werkt. Dick en ik zijn allebei acteurs die in een repetitieproces snel de vloer op willen. We improviseren allebei graag.’
Van den Toorn: ‘Als je eenmaal met elkaar op de vloer staat, valt leeftijd een beetje weg. Je bent elkaar aan het inspireren, en samen in het moment aan het zoeken naar de beste scène.’
Kroonenberg: ‘Sanne is iets tussen een vriendin en mentor in. Ze inspireert me doordat ze zich in de afgelopen twintig jaar is blijven ontwikkelen. Ik wil net als zij spelen én boeken schrijven én regisseren en met film bezig zijn. Daarin kijk ik misschien tegen haar op, maar tijdens het repeteren zijn we gelijkwaardig.
Jullie voorstellingen gaan over aftakeling en verval. Voel je je als oudere acteur ook kwetsbaarder dan vroeger?
Vogel: ‘Als acteur ben je altijd kwetsbaar, daar heeft leeftijd weinig mee te maken. Het is wel gek om eerst altijd de jongste te zijn en nu ineens de oudere.
Van den Toorn: ‘Ik denk wel dat een oude kat altijd een beetje bang is voor een jonge kat. Omdat die jonge kat geen angst kent en ongeremd is. Dat kan intimiderend zijn.
Abelskamp: ‘Maar jij bent toch niet bang voor mij?’
Van den Toorn, snel: ‘Nee, joh. Maar mijn stiefvader bijvoorbeeld, was ook toneelspeler, en die kon op een gegeven moment niet meer naar jonge acteurs kijken omdat hij daarmee geconfronteerd werd met zijn eigen ouder worden.’
Herken je dat?
Van den Toorn: ‘Ik geniet juist heel erg van werken met jonge acteurs. Als je ouder wordt ga je toch een beetje hangen in een bepaalde perceptie van de wereld en toneelspelen. Jonge acteurs zijn nog veel meer aan het onderzoeken wie ze willen zijn en hoe ze willen spelen, door daarmee samen te spelen blijf je zelf ook jong.’
Kroonenberg: ‘Mijn vader van 73 is psychotherapeut. Hij helpt jonge psychologen, en hij zegt die gesprekken nodig te hebben om op een frisse manier naar zijn vak te blijven kijken. Ik denk dat acteurs naarmate ze ouder worden ook beter worden door jonge acteurs te helpen.’
Van den Toorn: ‘Maar je moet jonge acteurs ook hun fouten gunnen. Ik kan wel voorkauwen hoe Sem moet spelen maar er zit juist schoonheid in die zogenaamde fouten.’
Als de limonade en taart op is, heeft Vogel nog een laatste vraag voor Van der Toorn: ‘Maar Dickie, 65, ga je al bijna met pensioen?’
Van den Toorn, verschrikt: ‘Nee, dat kan helemaal niet. Ook financieel niet. Als je op latere leeftijd drie jonge kinderen krijgt, kun je niet met pensioen. Maar ik vind het ook nog steeds het allerleukste wat er is. Als ik deze zomer weer op de fiets naar de Parade zit, vind ik het heel fijn om te voelen: ik ben nog steeds op weg naar iets. Nee, als ik stop met spelen dan stort ik in.’
Dus, Dick en Sanne, volgend jaar jullie weer samen op de Parade?
Beide schieten in de lach. Van den Toorn: ‘Dat lijkt me eigenlijk heel erg leuk!’
Vogel: ‘Ja, dat lijkt mij ook wel wat.’
Van den Toorn: ‘Dan mag jij mij deze keer regisseren.’
De zoetwatermatroos is te zien in Den Haag 9 t/m 12 juli, Amsterdam 2 t/m 5 aug, Utrecht 18 t/m 22 aug. Vergane Glorie is te zien in Den Haag 17 t/m 20 juli, Amsterdam 30 juli t/m 2 aug, Utrecht 27 t/m 31 aug.
Met het wegvallen van ontwikkelplekken voor jonge makers – festival Over het IJ verdween, evenals het producerende jongemakersfestival Boslab – staat de doorstroom van recent afgestudeerde theatertalenten onder druk. Op de Parade wordt volop ruimte gemaakt voor beginnende makers:
Actrice Isha Ferdinandus (26) doet in haar tekstuele voorstelling Niks ‘Soedah, laat maar’ een poging om zich te ontworstelen aan het zwijgen over de Indische pijn. Weglachen moet praten worden, maar dat blijkt niet gemakkelijk.
Midden in het bruisende festivalhart heeft theatermaker Maarten Heijnens (28) een geluidsdichte cabine gebouwd waarin bezoekers verschillende ‘geluidsportretten’ te horen krijgen. Zijn installatie Parallel Realities gaat over de vraag waar we ons thuis voelen, en wat daaraan ten grondslag ligt.
In Ludwig verweeft acteur Mike Zanting (24) zijn eigen queer zijn met het leven van koning Ludwig II. Een voorstelling over mannelijkheid, buiten de norm vallen en de kracht van verbeelding.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant