Bill is back! William Forsythe (75), een van ’s werelds invloedrijkste en radicaalste choreografen, is terug van weggeweest. En zijn nieuwste werk Undertainment is nu twee avonden te zien in Amsterdam.
schrijft voor de Volkskrant over dans en (circus)theater.
Tien jaar na zijn vertrek uit Duitsland onderbrak de 75-jarige Amerikaan William Forsythe (‘Bill’ voor intimi) zijn pensioen om onverwacht een nieuwe choreografie te maken voor de Dresden Frankfurt Dance Company, de opvolger van zijn eigen gezelschap in Duitsland.
Na optredens in België en Duitsland komt dit werk nu 7 en 8 juli naar Nederland. Als onderdeel van een tweeluik; in de eerste helft van deze maand zet festival Julidans in Amsterdam de Dresden Frankfurt Dance Company (DFDC) met meerdere improvisatievoorstellingen centraal.
Lost Forsythe de verwachtingen in? Spottend noemde hij zijn laatste werk: Undertainment. ‘Ik leg de lat alvast laag’, zegt hij lachend tijdens een summiere toelichting, ook om te benadrukken dat hij het publiek niet gaat entertainen.
Er klinkt in Undertainment geen muziek. Er is geen theatraal lichtplan. Beweging en (stem)geluid komen van zestien dansers, die als twee rijen van acht ‘wetenschappers’ elkaar hyperalert Forsythes improvisatie-methodes demonstreren. Ze dirigeren en spiegelen elkaar vliegensvlug in contrapunten, dat wil zeggen: gelijktijdig verspringende bewegingssequenties.
Stel je bij deze improvisatie geen oneindig sliertige spaghetti-dans voor. Integendeel. Een simpele opdracht om Forsythes mindset thuis te proberen: loop een uur zonder in enig ritme te vervallen. Breid de opdracht uit met iemand samen. Verschuif je gewicht, verhoog het tempo. Mogelijk ontdek je een nieuwe coördinatie van je ledematen.
Dertig jaar lang schudde Forsythe vanuit Frankfurt de danswereld op met innovatieve ideeën over ballet, beweging, choreografie, structuur en improvisatie. Onnavolgbaar slim alsook raadselachtig mysterieus. Forsythe rafelde alle basispassen van klassiek ballet uit elkaar, om ze met improvisatie-opdrachten en ordeningsprincipes van buiten de dans – dobbelstenen, algoritmes en wiskundige reeksen – in elkaar te puzzelen.
Sprookjesachtige schoonheid ruilde hij in voor bedwelmend snelle, hoekige en scheve lichaamsorigami, vol spiegelingen en draaiingen van in en uit elkaar gevouwen ledematen, al naar gelang gewrichten het toelieten. Alsof hij van menselijke bewegingen elastische legosteentjes maakte en met zijn dansers continu doorbouwde aan uit het lood hangende architectuur.
Tien jaar geleden was zijn vrije geest er klaar mee. Forsythe trok zich in 2014 met zijn tweede vrouw (rechterhand Dana Caspersen) terug in de bossen van de Amerikaanse staat Vermont – zijn eerste echtgenoot, danseres Tracy-Kai Maier stierf op 32-jarige leeftijd aan kanker. Hij reisde vooral nog naar Duitsland voor zijn drie kinderen en drie kleinkinderen. Zijn gezelschap beleefde een doorstart onder een nieuwe naam en nieuwe leiding.
Spaarzaam freelancete hij bij grote balletgezelschappen. Zoals in 2016 met het spitzenwerk Blake Works I, bij het beroemde Ballet van de Parijse Opéra in Frankrijk. Tijdens covid creëerde hij online N.N.N.N. voor vier dansers van het Nederlands Dans Theater (NDT). Later verdriedubbelde hij dat tot een live-cast van twaalf.
In 2018 doorbrak hij de zelfverkozen stilte met A quiet evening of dance door ex-dansers van The Forsythe Company. En hij paste bestaand repertoire aan op nieuwe generaties van Het Nationale Ballet (HNB).
Maar Forsythes boodschap was duidelijk: ‘Het is geweldig om weken met creatieve dansers in een studio te improviseren; het zijn echt fantastische mensen. Maar die studiotijd moeten jongere choreografen nu claimen.’
Toch zei hij ‘ja’ toen Ioannis Mandafounis (44), sinds 2023 artistiek leider van DFDC en tevens oud-danser van NDT 2 en The Forsythe Company, hem vroeg te komen werken met jonge dansers van dit enige Europese dansgezelschap gebaseerd op improvisatie. Zij kunnen zich anders alleen via navolgers laven aan Forsythes baanbrekende ideeën, niet meer via de oerbron. Met kans op een echo van een echo van een echo.
‘Het gaat om echte, belichaamde kennis. Wanneer oud-dansers werken met Bills methodes zit er toch een filter tussen’, aldus Mandafounis, die zelf een sociale improvisatiestrategie ontwikkelt. In zijn live-choreografie Lisa, geïnspireerd op leven en werk van de Joods-Russische dichter Osip Mandelstam en gepresenteerd na Undertainment, geeft hij dansers alleen een begin mee: een pianist die Gabriel Fauré speelt, een danseres die Mandelstams gedicht in het Russisch voordraagt en een danser die haar treft.
Daarna zijn alle ontmoetingen in handen van zestien dansers in jaren dertig-kostuums. Neerdwarrelende zwarte as markeert het eind, verwijzend naar het stalinistische werkkamp waarin Mandelstam stierf, vallend in een afvalcontainer op zoek naar voedsel.
Forsythe stond perplex van de techniek van DFDC-dansers. ‘Zij kunnen veel meer dan in mijn tijd. Pikken razendsnel nieuwe ideeën op. Ik heb een structuur met overgangen gechoreografeerd. Daarbinnen creëren zij materiaal. Zij zijn de muziek, de dirigent, de choreograaf. Zonder spektakel houden zij dit werk bij elkaar. Ik anticipeer alvast op een minder weelderige toekomst voor kunst.’
Midden jaren zeventig begon hij, vanaf zijn 18de opgeleid als klassiek danser, te choreograferen bij het Stuttgart Ballet. Een van de eersten die ontdekte welke belangrijke, nieuwe ‘stem’ hier sprak, was choreograaf Jiří Kylián. Hij nodigde Forsythe uit bij NDT in Den Haag, waar hij het publiek verwarde met Say Bye-Bye (1980), een bijtend commentaar op de Amerikaanse levensstijl, met bordkartonnen decors, gillende dansers en schreeuwerige commercials – Forsythes vader werkte in de reclame.
Vijfenveertig jaar later wordt Undertainment echt zijn bye-bye-stuk, zegt de choreograaf. Voor de kenners: er zitten verwijzingen in naar zijn repertoire, zoals het gebaar waarin dansers hun mond dichtritsen. ‘Dat zat in 1985 in LDC, mijn debuut als oprichter van Ballett Frankfurt.’ LDC opende Forsythes Scott’s serie, geïnspireerd op de Britse expeditieleider Robert Falcon Scott die van 1910 tot 1913 de Zuidpool verkende. Toen begon Forsythes verkenning van het onbekende balletcontinent. Nu is zijn expeditie rond.
3x William Forsythe
- De beroemde balletvernieuwer houdt ervan zijn werk te relativeren. Forsythe omschreef zich eens als ‘de vakman in de kelder die ervoor zorgt dat de verwarming werkt, die sleutelt, trekt en draait, meer niet.’ Hij sleutelde uiteindelijk aan talloze danswetten.
- Bij meer dan zestig choreografieën werkte hij samen met de Nederlandse, rationeel sprekende componist Thom Willems, die in 1984 zijn explosieve elektronische bandcompositie Linea aan Forsythe liet horen. Over hun wonderbaarlijke samenwerking gaat Ramón Gielings documentaire Detail Unwound (1996).
- Forsythe heeft een obsessie met contrapunten als ordeningsprincipe, waarbij verschuivende, spiegelende en herhalende bewegingssequenties elkaar versterken. Eigenlijk draait zijn complete oeuvre om de meest waarschijnlijke ordeningspatronen. Zijn installaties noemt hij ‘choreografische objecten’. Ook zonder dans en dansers bestaat choreografie, zei hij: ‘Choreografie is de organisatie van de totale situatie.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant