Zondag en maandag komen leden van de Brics in Rio de Janeiro bij elkaar voor hun jaarlijkse top. De Amerikaanse president Donald Trump drijft de landen naar elkaar toe. Maar door het uitdijen van het verbond is een gezamenlijk antwoord op zijn beleid ver weg.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over Afrika en het Mondiale Zuiden.
Zoveel gedeelde zorgen waren er niet vaak. De Brics, een alliantie van tien zeer uiteenlopende niet-westerse landen, heeft het te danken aan één man: de Amerikaanse president Donald Trump. Hij ontketende handelsoorlogen, bevroor miljarden aan ontwikkelingshulp en bedreigde de soevereiniteit van meerdere landen. Hij wierp zelfs bommen op lidstaat Iran.
De Brics-landen hebben door Trumps grilligheid meer reden om samen te werken dan ooit. Met zijn America First-beleid maakte Trump – waarschijnlijk onbedoeld – het idee van een alternatieve, multipolaire wereldorde immers alleen maar aantrekkelijker.
En toch, de kans is groot dat ook deze Brics-ontmoeting niet eindigt met een stevige slotverklaring of belangrijke besluiten, zegt Oliver Stuenkel, een Duits-Braziliaanse Brics-kenner van denktank Fundação Getulio Vargas in São Paulo. ‘De Brics heeft zijn kans daarop laten schieten door te snel te groeien.’
Het is pas zestien jaar geleden dat vier, toen nog opkomende economieën, voor het eerst bij elkaar kwamen: Brazilië, Rusland, India en China. Zuid-Afrika volgde een jaar later, waardoor het huidige acroniem ontstond. Omdat de verschillen tussen de vijf landen groter waren dan de overeenkomsten, kregen ze echter weinig van de grond.
Sommige van die opkomende economieën zijn inmiddels grootmachten. Vooral China, dat in zijn eentje goed is voor 60 procent van het economische aandeel van de Brics-landen, bepaalt de koers. Het land zag uitbreiding van de Brics als instrument om zijn invloedssfeer te vergroten. Het vond Rusland aan zijn zij, voor wie een groter bondgenootschap een antwoord op westerse sancties was.
In 2023 verdubbelde het ledenaantal bijna met de toetreding van Egypte, Ethiopië, de Verenigde Arabische Emiraten en Iran. Indonesië volgde dit jaar. De tien Brics-landen vertegenwoordigen 55 procent van de wereldbevolking en 45 procent van het mondiale bruto binnenlands product.
Het was waarschijnlijk niet de laatste uitbreiding, ook al zijn landen als India en Brazilië tegen, zegt Ana Flávia Barros-Platiau, directeur van het Instituut voor Internationale Betrekkingen aan de Universiteit van Brasilia. ‘China is pas tevreden als het 28 lidstaten heeft en groter is dan de EU.’
Dat die groei een keerzijde heeft, werd begin dit jaar duidelijk. Toen de ministers van Buitenlandse Zaken van de Brics-landen in april bij elkaar kwamen, lukte het niet om na afloop een gezamenlijke verklaring te presenteren over de hervorming van de VN-veiligheidsraad, een lang gekoesterde wens van de Brics. De reden: Egypte en Ethiopië waren tegen het voorstel om Zuid-Afrika naar voren te schuiven als Afrikaanse kandidaat.
Ook de recente Israëlische aanval op Brics-lid Iran, die later bijval kreeg van de VS, legde de onderlinge verdeeldheid bloot. Hoewel de Brics-leden hun ‘diepe bezorgdheid’ over de aanvallen uitspraken, werden Israël en de VS niet expliciet in hun verklaring genoemd. Hun bondgenoten Ethiopië en India zwakten de tekst af.
De top in Rio is bovendien minder relevant dan eerdere toppen, omdat meerdere regeringsleiders hebben afgezegd. De Russische president Vladimir Poetin laat verstek gaan, omdat het Internationaal Strafhof (ICC) een arrestatiebevel tegen hem heeft uitgevaardigd. De Chinese president Xi Jinping komt voor het eerst niet zelf, maar stuurt zijn minister van Handel. De Egyptische president Abdel Fattah al-Sisi zei af vanwege de onrust in het Midden-Oosten.
Hoewel er geen grote beslissingen hoeven te worden verwacht, maken de 10 leden en hun 24 gastlanden de reis naar Rio maar al te graag. De Brics blijft een collectief van landen dat nieuwe (handels-)relaties wil aangaan, iets wat door de terugkeer van de Amerikaanse president Trump urgenter is geworden.
Vooral China probeert zich nu te presenteren als het redelijke alternatief. Het kondigde een tariefvrijstelling aan voor alle producten uit alle Afrikaanse landen, met uitzondering van Swaziland omdat dat land Taiwan erkent. China beloofde de Latijns-Amerikaanse en Caribische landen onlangs miljarden aan leningen en investeringen.
‘Het land ziet een kans om de leegte die de VS achterlaten op te vullen’, zegt Amitendu Palit, onderzoeker op gebied van internationale handel aan de Nationale Universiteit van Singapore. ‘Het voelt de noodzaak om alternatieve handelspartners te vinden, omdat de Chinese economische groei stagneert door de VS opgelegde handelstarieven. Voor China is de Brics daarvoor het ideale platform.’
De Braziliaanse president Lula da Silva, wiens land dit jaar voorzitter is van de top, wil tijdens de top stappen zetten op terreinen waarmee de Brics al langer bezig is: verkleining van de afhankelijkheid van de Amerikaanse dollar en de versterking van de New Development Bank, waar landen geld kunnen lenen zonder aan strenge hervormingseisen te voldoen.
Lula hoopt daarnaast vooruit te kijken naar de COP30, die eind dit jaar ook in Brazilië plaatsvindt. Bij de laatste klimaattop kwamen de landen in het Mondiale Zuiden er bekaaid af, omdat de klimaatfinanciering waarop ze hoopten maar deels van de grond kwam. Lula hoopt zo’n scenario dit jaar met een goede voorbereiding te voorkomen.
Mocht Lula deze top toch met een gezamenlijke slotverklaring afsluiten, dan maakt hij niet alleen goede sier bij zijn bondgenoten, maar ook bij zijn kiezers. Daar heeft hij alle belang bij. Zijn populariteit daalt, terwijl er volgend jaar presidentsverkiezingen zijn in Brazilië. En slagkrachtig of niet, de Brics-top biedt nog altijd een prachtig podium om de staatsman uit te hangen.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant