Het stof van de twaalfdaagse oorlog tussen Iran en Israël is neergedaald, maar wat gaat het ernstig verzwakte Iran nu doen? Historicus Peyman Jafari verwacht de komende tijd meer nationalisme en repressie. ‘En Iran heeft nog steeds de potentie om een kernwapen te maken.’
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
De afgelopen jaren voelde de Iraans-Nederlandse historicus Peyman Jafari steeds ‘de mokerslagen van de dood’. Eerst in Gaza, toen tijdens de ‘twaalfdaagse oorlog’ tussen Israël en zijn geboorteland Iran. ‘Ik werd elke nacht wakker en checkte het nieuws op mijn telefoon. Wat is er weer voor verschrikkelijks gebeurd? Ik heb familie in Teheran en ze wonen in wijken die geraakt zijn. Maar ik heb ook veel contact met academici in Iran. Tijdens een Zoomgesprek met zo’n onderzoeker kwamen de bombardementen steeds dichterbij. Hij keek uit het raam, en opeens was hij naar de kelder. Wij zagen alleen nog een lege stoel. Ik kreeg een hartverzakking. Gelukkig is hij teruggekomen’, zegt Jafari online vanuit de Verenigde Staten, waar hij doceert aan de William & Mary-universiteit in Williamsburg, Virginia.
Peyman Jafari (49) weet wat oorlog is. Hij herinnert zich dat hij zijn vader bezocht, die als officier in het Iraanse leger meevocht in de oorlog tegen Irak. Vlakbij het front in het westen van Iran vloog een Iraaks vliegtuig zo laag over dat hij de piloot kon zien. ‘De angst die we toen voelden is me altijd bijgebleven’, zegt hij. Zijn vader stond kritisch tegenover het regime van ayatollah Khomeini. Toen Jafari 10 was, vluchtte het gezin naar het Westen, eerst naar Turkije, toen naar Nederland.
Inmiddels is Jafari een veelgevraagd commentator over Iran in Nederlandse en buitenlandse media. Nu het stof van de twaalfdaagse oorlog enigszins is neergedaald, rijst de vraag wat het ernstig verzwakte Iran gaat doen. Stiekem een kernwapen ontwikkelen of streven naar een akkoord met het Westen? Het hangt niet alleen van de machthebbers in Teheran af, zegt Jafari, maar ook van de Verenigde Staten en Israël. ‘In Washington en Tel Aviv zijn veel mensen tegen een akkoord met Iran. Ze zien liever dat het land uit elkaar valt.’
Iran onderdrukt zijn eigen bevolking, levert wapens aan Rusland en speelt een kwalijke, destabiliserende rol in het Midden-Oosten. Je kunt het beleid van Israël en de VS verafschuwen, maar het is toch geen slechte zaak dat het regime verzwakt is en een Iraanse kernbom verder uit zicht is geraakt?
‘Dat soort gevoelens snap ik helemaal. Maar wat weten we eigenlijk over het urgente gevaar dat van Iran uitging? In maart zeiden de Amerikaanse veiligheidsdiensten dat er geen bewijs is dat Iran aan een nucleair wapen werkt en dat Iran niet het besluit heeft genomen om aan zo’n wapen te werken. Rafael Grossi, hoofd van het Internationaal Atoomagentschap (IAEA) heeft gezegd: Iran verrijkt uranium tot 60 procent, veel meer dan nodig is voor civiele doeleinden, maar we hebben geen bewijs dat het aan een kernwapen werkt. Het doet me denken aan de inval in Irak in 2003: het gevaar wordt overdreven om een oorlog te rechtvaardigen.’
Maar waarom verrijkt Iran uranium tot 60 procent? Ik kan me voorstellen dat Israël en de VS dachten: nu is het zwak, laten we toeslaan. Over drie jaar hebben ze misschien een bom, en dan hebben we spijt dat we kans voorbij hebben laten gaan.
‘Natuurlijk is het zorgelijk, ik wil ook niet dat Iran een kernbom krijgt. Maar de inschatting was dat het nog twee tot drie jaar zou duren, als Iran het besluit zou nemen een bom te ontwikkelen. Je moet uranium verrijken naar 90 procent en vervolgens ook een wapen maken. Dat is technologisch ingewikkeld.
‘Ik vind dat de diplomatie een kans had moeten krijgen. In 2015 werd een akkoord gesloten tussen het Westen en Iran. Iran mocht uranium verrijken tot 3,67 procent, genoeg voor civiele doeleinden. Het heeft zich daaraan gehouden. Maar in 2018 heeft Trump dat akkoord opgezegd, omdat Israël daarop aandrong en omdat hij wilde breken met een overeenkomst die door zijn voorganger Obama was ondertekend. Die verrijking van uranium tot 60 procent is de boemerang die Trump heeft teruggekregen.’
Wat zal Iran nu gaan doen?
‘Ik denk dat Iran op korte termijn voor strategische onduidelijkheid zal kiezen. Het heeft deze week de samenwerking met de IAEA opgeschort. In feite zegt het: nu hebben jullie helemaal geen controle meer over die 400 kilo verrijkt nucleair materiaal dat zich nog ergens moet bevinden. In potentie kan Iran nog steeds een bom maken. Volgens rapporten van inlichtingendiensten is het nucleaire programma maar enkele maanden teruggezet. Aan die strategie zitten echter veel risico’s. Als duidelijk wordt dat een Iraanse kernbom dichterbij komt, zullen Israël en de VS opnieuw in actie komen. Dat zou een heel instabiele situatie creëren.’
Wat is het alternatief?
‘In 1988 heeft ayatollah Khomeini de gifbeker leeggedronken en vrede gesloten met het Irak van Saddam Hoessein, die acht jaar eerder de oorlog was begonnen. Iran kan zich neerleggen bij een regionale orde die door de Amerikanen wordt gedomineerd. Er zou een deal kunnen worden gesloten: geef Iran de garantie dat het niet wordt aangevallen en in ruil daarvoor geeft het zijn nucleaire programma op.
‘Maar het is de vraag of Israël en de Verenigde Staten zo’n akkoord willen. In de Amerikaanse politiek heb je altijd een belangrijke anti-Iranstroming gehad, ook bij de Democraten. Die voert mede terug op de gijzeling in de Amerikaanse ambassade in 1979. Iran heeft de Amerikanen toen vernederd en moet worden terugbetaald. Bovendien is Iran olieleverancier van China, hun belangrijkste geopolitieke zorg.
‘In Israël bestaat een belangrijke stroming die wil dat Iran, een strategisch gelegen land met 90 miljoen inwoners, implodeert en uit elkaar valt. Via Wikileaks weten we dat Meir Dagan, het voormalige hoofd van de Israëlische geheime dienst Mossad, in 2007 al sprak over een regime change met behulp van ‘etnische groepen’. Op 18 juni van dit jaar publiceerde The Jerusalem Post een hoofdredactioneel commentaar dat pleit voor het opdelen van Iran en steun aan minderheden waarin die ervan los willen breken. In 2023 riepen 32 Knesset-leden de Israëlische minister van Buitenlandse Zaken op om de afscheiding van Azerbeidzjan, een provincie in het noordwesten van Iran, te steunen.’
In Iran zelf bestaat toch ook oppositie tegen een akkoord?
‘Sommige hardliners roepen nu dat alleen een kernwapen Israël en de VS nog kan afschrikken, maar de voorkeur van de politieke en militaire elite gaat nog steeds uit naar een akkoord, waarin het recht van Iran om uranium te verrijken erkend wordt in ruil voor strikte internationale controles. Maar een akkoord is lastig geworden omdat Iran de VS niet meer vertrouwt. Eerst zei Trump dat er geen bombardementen zouden komen zolang er werd onderhandeld. Iran werd toch aangevallen door Israël. Vervolgens zei Trump: over twee weken besluiten we of de VS meedoet met de aanvallen. De volgende dag vielen de Amerikanen Iran aan.’
Is Iran dan wél te vertrouwen?
‘Toen Trump bleek te hebben gelogen, hoorde ik van veel journalisten: het was gewoon een afleidingsmanoeuvre, dat is heel normaal in zo’n situatie. Maar als Iran of een ander moslimland zoiets zou doen, dan zou er gezegd worden: zie je wel, dat is takiyya, een islamitische rechtvaardiging om strategisch te liegen en om vervolgens iets anders te doen.’
Het is een van Jafari’s centrale thema’s: de eurocentrische manier waarmee de strijd in het Midden-Oosten zijns inziens vaak wordt bekeken. De VS, Israël en het Westen zijn exponenten van de verlichting en kunnen op rationele wijze worden begrepen. Iran vertegenwoordigt het kwaad, dat buiten de rede staat, als een land dat wordt geleid door malle moellahs die de wereld willen meeslepen naar een nucleair armageddon, verblind door haat en religieus fanatisme.
‘Maar de Iraanse leiders zijn rationeel. Ze zijn machtswellustelingen die aan de macht willen blijven. Zie bijvoorbeeld hoe ze hebben gereageerd na de Amerikaanse bombardementen. Ze hebben niet als een gek om zich heen geslagen zonder na te denken over de gevolgen’, zegt hij.
Over Jafari’s afschuw van het Iraanse bewind hoeft geen twijfel te bestaan. Maar, zo zegt hij, de islamitische republiek is niet in een geopolitiek en historisch vacuüm ontstaan. Ayatollah Khomeini kwam in 1979 aan de macht na een revolutie tegen de dictatuur van de sjah, die door het Westen in het zadel was geholpen.
Bovendien deed het Westen niets tegen de bron van het conflict in het Midden-Oosten, aldus Jafari, de onderdrukking van de Palestijnen door Israël. Aanvankelijk werd het verzet hiertegen geleid door seculiere Arabische nationalisten als de Egyptische Nasser. Pas toen zij waren verslagen of niet bij machte bleken de situatie te veranderen, kreeg het islamisme een kans.
De Palestijnse kwestie gaf Iran de mogelijkheid zich te profileren in de regio, zegt Jafari: ‘Het Iraanse bewind heeft een buitenlandse vijand nodig. Dat is Israël. Iran zegt op te komen voor de lijdende Palestijnen, terwijl de rest van de wereld wegkijkt. Wil je de regionale rol van Iran verzwakken? Kom dan met een oplossing voor de Palestijnse kwestie. Dan sla je echt een argument uit handen van het Iraanse regime.’
Maar Iran heeft toch een kwalijke rol gespeeld door terreurgroepen te steunen?
‘Natuurlijk heeft Iran steun gegeven aan Hamas, Hezbollah, de Houthi’s en sjiitische milities in Irak, maar men negeert vaak de voedingsbodem voor al deze groepen. Zo was de opkomst van Hezbollah een reactie op de Israëlische inval in Libanon in 1982. De Iraakse milities ontstonden uit het lokale verzet tegen de Amerikaanse inval in 2003. De Houthi’s kwamen vanaf de jaren negentig op tegen de – door de VS gesteunde – Saoedische interventies in Jemen, die het zaidi-geloof van de Houthi’s marginaliseerden. Iran begon deze losse groepen in een ‘as van het verzet’ te coördineren nadat president Bush in 2002 Iran in de ‘as van het kwaad’ had geschaard. In Washington werd gegrapt dat iedereen naar Bagdad wil, maar echte mannen willen naar Teheran.’
Had die ‘as van verzet’ ook een defensieve kant? Zo deinsde Israël lange tijd terug voor een aanval op Iran uit angst voor represailles door Hezbollah vanuit Libanon.
‘De Iraanse strategie kwam voort uit de oorlog met Irak, begonnen door Saddam Hoessein zonder veroordeling van het Westen. De VS bleven Saddam zelfs steunen toen hij gifgas inzette tegen Iran en zijn eigen bevolking. De Iraanse leiders zeiden: we moeten bondgenoten hebben, want we staan alleen en krijgen geen wapens. Dat werd nog eens versterkt door de Amerikaanse invallen in Afghanistan en uiteindelijk ook Irak, want daardoor voelde Iran zich helemaal omsingeld door Amerikaanse militairen. Ik vind het overigens absurd en kwalijk wat Iran gedaan heeft. Zo heeft de steun aan de dictatuur van Assad tienduizenden Syriërs het leven gekost. De oplossing van de Palestijnse kwestie is ook niet naderbij gebracht, want daar ís geen militaire oplossing voor.’
Nu is de Iraanse strategie in duigen gevallen.
‘Ja, hoewel Iran nog steeds buffers heeft. De Houthi’s in Jemen blijken heel moeilijk te verslaan. Trump heeft vrede met ze moeten sluiten zonder de Israëliërs daarbij te betrekken. In Irak wordt het voor de Amerikanen steeds moeilijker om troepen aan de grond te houden. Het verzet daartegen wordt steeds luider en de VS hebben al troepen weggehaald. Daardoor zullen de sjiitische milities in Irak belangrijk blijven.
‘Ik denk dat Iran ook meer in zijn buurlanden gaat investeren. De banden met Pakistan, Turkije, Saoedi-Arabië en andere landen zullen worden aangehaald, waarbij Iran kan gebruikmaken van de toenemende angst voor Israël, dat nu veruit het machtigste land in de regio is geworden.’
Niettemin heeft het Iraanse regime enorme klappen gekregen. Hoe moet het nu verder?
‘Er zijn drie opties: een regime change die van buitenaf wordt opgelegd, implosie, en verandering van binnenuit. Een regime change zie ik niet gebeuren. Israël probeerde dat wel, door chaos te veroorzaken, de chefs van leger en politie te doden, de bevolking op te roepen de straat op te gaan en een nieuwe machthebber naar voren te schuiven, Reza Pahlavi, zoon van de sjah die in 1979 werd afgezet.
‘Maar met bombardementen kun je geen machtswisseling afdwingen, daarvoor heb je grondtroepen nodig en die willen Israël en de VS niet sturen. De Iraanse bevolking ging ook niet de straat op. De mensen waren bang voor chaos en wilden niet dat hun land kapot werd geschoten. De aanvallen riepen juist nationalisme op. Daarnaast heeft de zoon van de sjah weinig aanhang.
‘Implosie is wel een reëel gevaar, zeker als Iran blijft werken aan een nucleair programma en elke twee jaar wordt gebombardeerd door Israël; het gras maaien, zoals dat heet. Ik hoop niet dat het gebeurt, want de gevolgen zijn dramatisch voor iedereen. Het meest reële vind ik nog verandering van binnenuit.’
Maar hoe reëel is dat? We spraken elkaar ook al in 2009, toen honderdduizenden mensen de straat opgingen en ‘dood aan Khamenei’ riepen. Er waren opstanden in 2017, 2018 en 2022, na de dood van Mahsa Amini die de kledingvoorschriften overtrad. Het regime bleef gewoon zitten.
‘Helaas, maar dat heb ik altijd voorspeld. Het regime werd vaak onderschat. Maar toch zie je veranderingen. Als je nu in Iran op straat loopt, zie je vrouwen met hoofddoek, met een halve hoofddoek en zonder hoofddoek. De publieke ruimte is veranderd door de strijd van de dappere vrouwen van de ‘Woman, Life, Freedom’-beweging die na de dood van Mahsa Amini massaal de straat opgingen. In het parlement is een wet om de hoofddoekplicht strenger toe te passen meermaals gesneuveld. Protesten en stakingen zijn routine geworden. Door het verzet van onderop wordt het regime holler.
‘Die ontwikkeling wordt helaas ondergraven door een oorlog die de hardliners in de kaart speelt. Na de bombardementen zijn er ook weer zevenhonderd mensen opgepakt. Maatschappelijke organisaties en politieke activisten in Iran, ook mensen die in de gevangenis zitten, hebben brieven geschreven waarin zij de oorlog veroordelen omdat die de democratisering van binnenuit ondermijnt.’
‘Dat is eerder ook gebeurd. Na de Amerikaanse invallen in Irak en Afghanistan nam de repressie toe. Datzelfde gebeurde nadat Trump uit het nucleaire akkoord stapte. De hardliners zeiden: we worden bedreigd, we kunnen ons geen experimenten veroorloven. Er is altijd een wisselwerking geweest tussen bedreiging van buitenaf en binnenlandse onderdrukking.
‘Daarom voelt het als terug bij af. Ik verwacht de komende tijd meer nationalisme en repressie. En Iran heeft nog steeds de potentie om een kernwapen te maken.’
Het verleden herleefde de afgelopen maanden voor Peyman Jafari. Niet alleen de beelden uit het Midden-Oosten, maar ook de strijd van Donald Trump tegen de Amerikaanse universiteiten herinnerden hem aan zijn kindertijd. ‘Ik zie mensen om me heen zelfcensuur toepassen. Ze durven niet meer naar een bijeenkomst over academische vrijheid te gaan, ze vegen hun sociale media leeg. In de les praat je niet vrij over Palestina of racisme, want je kunt aangegeven worden en je baan kwijtraken. Die zelfcensuur kende ik alleen van mijn kindertijd, als mijn vader zei: Peyman, als je naar school gaat, vertel je niet wat we hier thuis over Khomeini zeggen. Het is een dagelijkse ondermijning van de democratie, op een heel concrete manier. Ik ben bang dat er in de VS een generatie opgroeit die internaliseert dat je moet zwichten voor de macht. Democratie is nooit volledig bevochten, waar je ook bent.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant