Hoewel vrouwenvoetbal al jaren aan populariteit wint, gaapt er nog altijd een groot gat met de mannen. Nu Oranje zaterdag aan het EK begint: hoe is die ongelijkheid ontstaan?
is wetenschapsredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart.
Nu het nationale voetbalelftal op het punt staat opnieuw aan een EK te beginnen, gaan de gedachten vanzelf terug naar de laatste keer dat Nederland het belangrijkste Europese toernooi won.
... nee, niet in 1988, maar in 2017.
Toen de Oranje Leeuwinnen, zoals het nationale vrouwenelftal vaak wordt genoemd, in dat jaar de EK-winst binnensleepten, volgden 4,1 miljoen Nederlanders de finale op televisie. Pleinen met grote schermen stroomden door heel het land vol. Twee jaar later, tijdens de verloren WK-finale van de Oranjevrouwen, keken zelfs nog wat meer mensen: 5,5 miljoen.
Maar leg de cijfers van de laatste keer dat de mannen een finale haalden ernaast (de verloren WK-finale van 2010) en het verschil blijkt aanzienlijk. Destijds keken 12,2 miljoen Nederlanders live naar de wedstrijd. Dat is zo’n 74 procent van de toenmalige bevolking.
‘Het mannenvoetbal is het prototype: ‘Dit is hoe het hoort’’, zegt hoogleraar psychologie Belle Derks van de Universiteit Utrecht. ‘Bij een voetballer denk je aan iemand die fysiek dominant en competitief is, en dat associëren we meer met mannen en minder met vrouwen. Deze norm zit vrouwen in de weg, en overigens ook sommige mannen. Bij vrouwen zien we zulk gedrag al snel als overdreven masculien: een ‘manwijf’. Vrouwenvoetbal zal daarom pas op waarde worden geschat als we de normen verschuiven.’
Dat verschuiven van normen is wat nu in het voetbal gebeurt, zegt hoogleraar filosofie Martine Prange van de Universiteit van Tilburg, die zelf jarenlang als profvoetballer speelde op het hoogste niveau in Nederland, België en Turkije. Prange, die zich als non-binair identificeert, deed na diens sportieve carrière zeven jaar onderzoek naar vrouwenvoetbal en publiceerde daarover twee publieksboeken.
‘Mijn neefjes zijn supporters van Ajax. Ze gaan meestal naar de mannen, maar wanneer de vrouwen in de Arena spelen, zitten ze met hun vriendengroep ook gewoon op de tribune. Omdat ze het leuk vinden.’ Het is een signaal dat de jongere generatie bereid is om het vrouwenvoetbal te omarmen.
Neem de reacties op de populaire voetbalnieuwssite Voetbalprimeur onder het nieuwsbericht over het gelijkspel van de Oranje Leeuwinnen tegen Schotland (1-1), een van de laatste wedstrijden voor het EK. Daarin zie je tegelijk de stappen die het vrouwenvoetbal al heeft gezet én de lijst vooroordelen waartegen de sport nog altijd moet opboksen.
Eerst het positieve. Dat hier, in het hartje van de chauvinistische voetbalwereld, de meeste commentaren daadwerkelijk over de wedstrijd gaan, is een teken dat veel supporters het vrouwenspel hebben omarmd. ‘Ik kan niet wachten tot Jonker (de coach, red.) weg is en er naar de toekomst word gekeken met deze dames. Er zit zoveel talent in’, schrijft gebruiker ‘JusttJD’ bijvoorbeeld.
Een vocale minderheid gaat er ondertussen met gestrekt been in. ‘Henk Moody’ schrijft: ‘Ach, vrouwenvoetbal. We spelen het spelletje maar mee zodat zij voelen dat ze er ook bij horen.’
Gebruiker ‘Rust in minuut drie’ besluit vervolgens het blik misogynie verder open te trekken. ‘Alleen [de vrouw] bepaalt wat er gegeten wordt, hoe het huis ingericht is en wanneer het raam open mag. Gelijkheid noemen ze dat’, schrijft hij onder meer. Het is daarom maar goed, zo opent hij zijn tirade, dat vrouwen in het voetbal in elk geval ‘onder ons staan’. ‘Moeten we zo houden.’
‘Een van de opvallendste bevindingen van ons onderzoek was dat er meer discriminatie van meisjes en vrouwen was dan we vooraf hadden gedacht’, zegt Prange.
Voorbeelden zijn er genoeg. ‘Het gebeurt op voetbalpleintjes waar – met heus de beste bedoelingen – op een bordje staat ‘meidenuur tussen twee en drie’, en alle andere uren dus impliciet voor de jongens zijn. Of met voetbaltoernooien voor de jeugd waar op de foldertjes alleen jongens staan afgebeeld, maar na navraag blijkt dat ‘meiden ook heus welkom zijn.’’
Dat steekt, zeker wanneer je kijkt naar de populariteit van voetbal. ‘Wereldwijd is voetbal de grootste vrouwensport’, zegt Prange, al blijven de verschillen met mannen groot. In Nederland speelden er in seizoen 2023/2024 bijvoorbeeld 176.283 vrouwen, tegenover 1.240.437 mannen, zo meldde de KNVB vorig jaar.
Vooroordelen over vrouwenvoetbal blijken ondertussen vaak op weinig tot niets gebaseerd. Tekenend is het onderzoek uit 2023 waarbij wetenschappers zo’n zeshonderd deelnemers twee videofragmenten voorschotelden waarop een speler op doel schiet uit open spel.
Bij het ene fragment was het beeld scherp, terwijl bij het andere fragment het beeld zodanig wazig was gemaakt dat je niet meer kon herkennen of het mannen of vrouwen waren die speelden, zo schreven ze in het vakblad Sports Management Review.
Wat bleek? Bij de onbewerkte beelden werden mannen een stuk hoger beoordeeld, maar dat verschil verdween zodra de deelnemers het verschil niet konden zien. ‘Dat zegt wel iets over hoezeer wij als maatschappij vrouwensport onderschatten’, zei Cornel Maria Nesseler, een van de onderzoekers, daarover in een persverklaring.
Mensen zijn nu eenmaal gewend om te kijken naar mannenvoetbal, zegt Prange. ‘En dan niet naar FC Lutjebroek 4, maar naar FC Barcelona. Dan wordt al snel gezegd dat vrouwen daar niet aan voldoen.’
Dat beeld sijpelt vervolgens ook door naar de breedtesport, waar ouders en clubs al op kinderleeftijd geneigd zijn gendervooroordelen te bevestigen. ‘Ik hoor nog steeds vaak langs de lijn dat ouders tegen jongens roepen: kom, je laat je toch niet wegzetten door een meisje?’
In het Verenigd Koninkrijk beleefde het vrouwenvoetbal ongeveer een eeuw geleden een eerste bloeiperiode, mede dankzij een team met de naam Dick, Kerr Ladies F.C. Geregeld trokken zij tienduizenden toeschouwers, meestal meer dan de mannenteams die op dezelfde dag speelden.
In 1920 vestigde het team een record, met 53 duizend toeschouwers in het stadion. En dat hadden er nog meer kunnen zijn. In een terugblik op die wedstrijd citeert de BBC het dagboek van speler Alice Stanley, die schrijft dat nog eens 10- tot 15 duizend supporters naar huis werden gestuurd, simpelweg omdat het stadion vol zat.
De Engelse voetbalbond FA concludeerde vervolgens dat vrouwenspel ‘te veel showbizz’ was geworden en besloot het aan banden te leggen. ‘Maar er werd ook gemompeld dat het ruwe spel niet goed zou zijn voor de meisjes’, schrijft de BBC.
Het gevolg: alle andere vrouwenteams in het Verenigd Koninkrijk verliezen hun licentie om in officiële stadions van clubs gelieerd aan de FA te spelen. Noodgedwongen verhuizen ze naar obscure, modderige achterveldjes en raken vervolgens in de vergetelheid.
Dat was overigens niet alleen slecht nieuws voor de spelers en fans. De club haalde met de wedstrijden ook 70 duizend pond op voor goede doelen (tegenwoordig ruim 25 miljoen euro), waaronder hulp aan veteranen uit de Eerste Wereldoorlog, geld voor ziekenhuizen en voor achtergestelde kinderen.
Pas in 1969 werd het besluit van de FA teruggedraaid.
In andere landen gebeurde iets soortgelijks. Toen Sparta Rotterdam in 1896 een vrouwenvoetbalwedstrijd probeerde te organiseren tegen een Britse club, stak de Nederlandse Voetbal Bond, de voorloper van de KNVB, daar een stokje voor.
Die wedstrijd zou ‘den goeden naam van het voetbalspel’ schaden, zo schrijft oud-international Tessel Middag in een bachelorscriptie over het onderwerp die later verwerkt werd tot hoofdstuk in het boek Vrouwenvoetbal in Nederland uit 2017, onder redactie van Prange en cultureel antropoloog Martijn Oosterbaan.
Het vrouwenvoetbal werd hier tussen 1938 en 1969 zelfs geheel verboden. Pas in 1971 werd het onderdeel van de KNVB. Middag somt in haar scriptie de redenen op die destijds werden aangevoerd. Zo zou voetbal volgens artsen schadelijk zijn voor het vrouwenlijf. De eierstokken, de baarmoeder, de schildklier, allemaal hadden ze te lijden onder de sport, zo dacht men destijds althans.
Ondertussen waren invloedrijke mannen uitgesproken negatief over het vrouwenspel. Zo citeert Middag uit een column van voormalig scheidsrechter en sportjournalist Hans Meerum Terwogt uit 1924: ‘Men kan houden van gerookte paling en men kan houden van chocoladepudding, beide in hun soort voortreffelijk maar in combinatie walgelijk. Zoo is ’t ook [...] met dames-voetbal.’
Dat het bij andere vrouwensporten anders liep, heeft meerdere oorzaken, tekenen auteurs elders in het boek op. Bij tennis en hockey konden vrouwen uit de hogere sociale klassen bijvoorbeeld een welgestelde man vinden, iets dat anders lag bij volkssport voetbal, en zwemmen moest iedereen leren om niet te verdrinken. Vrouwen bleven in die sporten dus actief, en tegenwoordig bestaat daar geen groot verschil in status en prestige tussen mannelijke en vrouwelijke beoefenaars op het hoogste niveau.
Heel anders dus dan bij voetbal. ‘In de vijftig jaar dat het vrouwenvoetbal niet gespeeld mocht worden, heeft het mannenvoetbal zich ongeremd kunnen ontwikkelen’, zegt Prange. Ga maar na: in hetzelfde jaar dat de KNVB het verbod op vrouwenvoetbal eindelijk opheft, ontvangt Johan Cruijff zijn eerste Gouden Bal, de hoogste erkenning in de voetbalsport.
Zo’n achterstand loop je niet zomaar even in, zegt Prange. ‘Ik vind dat er een soort historische herstelbetalingen moeten komen. Er moet financieel iets gebeuren, want het was natuurlijk fout dat het vrouwenvoetbal al die jaren expres is achtergesteld.’
De gevolgen daarvan herken je soms zelfs wanneer iemand het vrouwenvoetbal een compliment wil maken. ‘Het oogt als volwassen mannenvoetbal’, zei opiniemaker Johan Derksen in 2017 bijvoorbeeld in de Volkskrant over het Nederlands vrouwenelftal. Drie dagen later vertelt hij aan tafel bij Eva Jinek over speelster Jackie Groenen: ‘Die juffrouw Groenen, die speelt als een vent.’
Het zijn complimenten van een soort dat je je bij andere sporten nauwelijks kunt voorstellen. ‘Die Femke Bol springt wel echt als een man over de horden heen’, zul je op televisie niet zo snel horen.
Prange verwijst naar wat hen in het boek ‘de schoonheidsparadox’ noemt. ‘Aan de ene kant willen sommige voetbalsupporters dat vrouwen stoer spelen en hard zijn, traditioneel mannelijke eigenschappen, maar aan de andere kant moet het ook allemaal met een soort vrouwelijke elegantie gebeuren. Het voetbal moet er mannelijk uitzien, maar de vrouwen die het spelen mogen er níét mannelijk uitzien.’
Op financieel gebied blijkt het lastig de verschillen in het voetbal weg te nemen. Dat geldt zelfs in een land als de Verenigde Staten, waar vrouwenvoetbal heel populair is. (Al zijn onder meer mannenbasketbal, mannenhonkbal en mannen-American football nóg populairder.)
Toen in 2020 advocatenkantoor Seyfarth Shaw verdedigde waarom de nationale voetbalbond in de VS de vrouwen minder betaalde dan de mannen, was hun argument dat de vrouwen een ander niveau hadden en in essentie een ander spelletje speelden. ‘Mannen zijn groter, sterker en sneller’, zei het kantoor onder meer. ‘Je kunt de wetenschap daarin niet ontkennen.’
Er volgden boze reacties, ook van sponsoren. Twee jaar later besloot de bond de vrouwen alsnog evenveel te betalen. Ook in Nederland gebeurt dat sinds 2023, overigens zes jaar nádat de vrouwen met hun EK finale volle pleinen en miljoenen televisiekijkers hadden getrokken.
Terwijl het vrouwenvoetbal aan vaart wint, is het paradoxaal genoeg wellicht het resterende verschil dat een laatste zetje kan geven. ‘Het mannenvoetbal is zó commercieel geworden dat mensen zich ervan afkeren’, zegt Prange.
Derks constateert iets soortgelijks. ‘De hele sfeer rondom mannenvoetbal is tegenwoordig zo agressief’, zegt ze. ‘Daar zijn steeds meer mensen klaar mee. Dat hoor je dan ook over vrouwenvoetbal: ze spelen gewoon veel leuker. Er zijn minder schwalbes, ze lopen niet continu te zeuren bij de scheidsrechter. Zo kun je ook kijkers werven.’
Overigens heeft het vrouwenvoetbal allang een serieuze schare volgers, benadrukt Prange. ‘Er komt weer een leuk toernooi aan met miljoenen kijkers en uitverkochte stadions.’
Nederland speelt zaterdag om 18.00 uur de openingswedstrijd tegen Wales. De wedstrijd is live te zien bij de NOS op NPO 1.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant