Eddo Verdoner, de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding, spreekt zich geregeld fel uit wanneer hij antisemitisme aantreft. Maar wat als de term volgens hem oneigenlijk wordt gebruikt, zoals in het debat rond het afgezegde concert van Douwe Bob?
Talloze berichten kreeg hij er zondagmiddag over: zanger Douwe Bob die tijdens een Joods voetbaltoernooi zou optreden, maar op het allerlaatst besloot daarvan af te zien. ‘Mensen vroegen zich af wat er was gebeurd’, zegt hij. ‘Ze waren bezorgd, ze vonden het ongelooflijk.’
Eddo Verdoner, Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding, bekeek het filmpje dat op X verscheen, waarin de zanger zijn beweegredenen deelde. ‘We hebben uitingen gezien op posters daar, en we hebben besloten het niet te gaan doen’, zei Douwe Bob tegen het publiek. ‘Ik houd van de Joodse gemeenschap, maar ik ben tegen zionisme en dat is wat daar wordt verkocht. Daarom kan ik hier nu niet spelen. Sorry!’
Verdoner kon zijn ogen niet geloven, zegt hij er vier dagen later over in zijn kantoor op het ministerie van Justitie in Den Haag. ‘Zo’n voetbaltoernooi is een familiegebeuren. Het is een van de laatste plekken waar je zoiets verwacht.’
Hij overlegde met mensen van zijn team en besloot zondagmiddag nog een bericht op X te plaatsen. Daarin schreef hij onder meer: ‘Het uitsluiten van de Joodse gemeenschap voor culturele uitingen is een zorgelijke stap in een klimaat, dat medemenselijkheid en gelijkwaardigheid inruilt voor polarisatie en verlies van de ander, die recht voor je staat.’
U koos zware woorden.
‘Dat kunt u vinden, ja.’
Het uitsluiten van de Joodse gemeenschap. Dat klinkt een beetje alsof Douwe Bob een bordje met ‘Verboden voor Joden’ op het podium hing.
‘Hij stond daar voor een groep kinderen die een prijsje zouden krijgen bij een voetbaltoernooi. Die hebben allemaal gehoord: het wordt feest, Douwe Bob komt optreden. En dan zegt hij opeens dat het niet doorgaat. Voor veel mensen voelt dat alsof ze worden uitgesloten. Dat is heftig.’
U had ook kunnen denken: het is een impulsieve actie van een ongeïnformeerde zanger.
‘Dit had veel impact op de aanwezigen. Het kan niet zijn intentie zijn geweest, maar ook dan kan de impact groot zijn. Bovendien was dit geen geïsoleerd incident. Het past in een bredere maatschappelijke ontwikkeling van toenemende polarisatie. Het is zorgelijk dat hij bij het zien van de term ‘zionisme’ al dacht: hier moet ik weg.’
Want volgens u is antizionisme al snel antisemitisme?
‘U zegt het goed: al snel. Het hoeft niet, maar meestal komt het voort uit het ontkennen van het bestaansrecht van een Joodse staat, het ontkennen van het recht van Joden op zelfbeschikking.’
Schrijver Maurits de Bruijn, zelf Joods, schreef deze week op De Correspondent dat zionisme een spectrum is: het kan gaan om mensen die vinden dat Joden recht op een eigen staat hebben, maar ook om mensen die het huidige Israëlische geweld goedkeuren omwille van de bescherming van de Israëliërs. Ging het Douwe Bob niet om die laatste uitleg?
‘Dat zou giswerk zijn. Ik kan niet in zijn hoofd kijken.’
Het initiatief om een coördinator aan te stellen in de strijd tegen antisemitisme kwam van toenmalig ChristenUnie-voorman Gert-Jan Segers en Dilan Yesilgöz, destijds nog gewoon VVD-Kamerlid. In 2021 was het zover: Eddo Verdoner werd de eerste Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding (NCAB). In die hoedanigheid monitort hij samen met circa tien medewerkers de ontwikkelingen op het gebied van antisemitisme in Nederland en treedt hij – volgens de website – op als ‘adviseur, aanjager en verbinder’.
Zo zet hij zich in om antisemitische producten uit webwinkels te weren, doet hij pogingen de Holocausteducatie te verbeteren en gaat hij krantenredacties langs om te wijzen op antisemitische bewoordingen.
Verdoner schrijft ook opiniestukken, bijvoorbeeld over de slogan ‘From the river to the sea’, die volgens de Nationaal Coördinator ‘een antisemitische lading’ heeft en door Joden als ‘bedreigend en intimiderend’ wordt ervaren. Eerder was hij voorzitter van de Joodse gemeenschap in Utrecht, vicevoorzitter van het Centrum Informatie en Documentatie Israël (Cidi) en voorzitter van het Centraal Joods Overleg (CJO).
Hoe is het om nu Joods te zijn in Nederland?
‘De afgelopen decennia is het steeds meer bon ton geworden om een beetje antisemiet te zijn, net als voor de Tweede Wereldoorlog. Het is nog niet zo erg als toen, maar vooral aan de flanken van de samenleving komt het terug. Joden merken dat.’
Wat voor berichten krijgt u als Nationaal Coördinator binnen?
‘Wat mij raakt zijn de verhalen van ouders die hun kinderen niet meer naar de school van hun keuze durven te sturen. Er zijn zo veel berichten van kinderen die zijn gepest, bedreigd of fysiek aangevallen omdat ze Joods zijn. Soms zegt een directie dan: sorry, we hebben zo veel andere problemen hier, we kunnen er niets aan doen.’
Kunt u dan iets doen?
‘Wij zijn geen meldpunt, maar we adviseren mensen wel om een melding te doen bij de Onderwijsinspectie of we helpen hen om ondersteuning te krijgen. Ze staan er vaak alleen voor. Een school moet voor alle leerlingen een veilige omgeving bieden, en als dat niet meer lukt, bevind je je op een glijdende schaal.’
Hoe vaak gebeurt zoiets?
‘Exacte cijfers hebben we niet. Maar we hebben sinds 7 oktober 2023 twee keer een sessie georganiseerd in een zaal met vijftig, zestig ouders. Sommige waren in tranen. Je kunt ook zien dat het aantal aanmeldingen bij Joodse scholen is gegroeid.’
Heeft u zelf ook te maken met antisemitisme?
‘Daar doe ik geen uitspraak over. Het moet gaan over de signalen die ik ontvang, niet over mij als persoon.’
Het werk van Verdoner is van karakter veranderd sinds hij begon. Een half jaar na zijn aanstelling sprak hij in een interview met de Volkskrant nog vooral over complottheorieën waarin Joden figureerden, over Jodensterren op de borst van coronademonstranten en de noodzaak van een verbod op Holocaustontkenning.
Het maatschappelijke debat is feller geworden sinds de terroristische aanval van Hamas op 7 oktober 2023 en de reactie daarop van Israël, dat Gaza binnenviel en zich daarbij schuldig maakt aan genocidaal geweld. In de Tweede Kamer sprak Denk-voorman Stephan van Baarle de woorden ‘From the river to the sea’, pro-Palestina-demonstranten verstoorden een concert van de Joodse zangeres Lenny Kuhr en vijf lokale VVD-fracties beweerden dat de Nederlandse Spoorwegen antisemitisme faciliteerden door sit-ins op stations toe te staan – altijd gevolgd door even felle tegenreacties.
Afgelopen weekend bereikte het debat een nieuw kookpunt na het afgeblazen concert van Douwe Bob, die niet wilde optreden nadat hij onder meer een poster had gezien van een liberaal-joodse en zionistische jongerenvereniging. Na ophef op sociale media ontving de artiest doodsbedreigingen en voelde hij zich genoodzaakt tijdelijk met zijn gezin naar het buitenland te gaan.
Maakte Douwe Bob zich schuldig aan Jodenhaat?
‘Nou, dat kun je niet opmaken uit zijn woorden. Al is het natuurlijk moeilijk te beoordelen wat iemand denkt.’
Is hij een antisemiet?
‘Dat kun je hieruit dus ook niet opmaken.’
VVD-leider Dilan Yesilgöz sprak in haar bericht op X wel direct van Jodenhaat. ‘Pure haat, in het volle zicht.’ Wat vindt u daarvan?
‘Op dat moment staat dat niet op onze radar. Wij zien allerlei reacties. En wij kijken gewoon wat wij zelf op dat moment vanuit onze rol geëigend vinden om te doen.’
U ziet toch ook wat anderen op X plaatsen? VVD-Kamerlid Ulysse Ellian noemde Douwe Bob ‘een laffe antisemiet’. Hoe kijkt u daarnaar?
‘Dat heeft op ons geen invloed. We kijken naar wat er gebeurt en wat wij binnen ons mandaat en binnen de feiten...’
Dat is een heel formeel antwoord.
‘Hier moet u het mee doen. Wij zijn er niet om uitspraken van politici te recenseren. Zij mogen met dezelfde feiten andere uitspraken doen.’
Worden begrippen als antisemitisme en Jodenhaat zo niet uitgehold, waardoor echt antisemitisme straks niet meer goed wordt herkend?
‘Er worden heel veel dingen gezegd door heel veel politici, niet alleen door de mensen die u noemt. Ik kan zo nog een paar voorbeelden geven. We gaan niet alle uitspraken onder een vergrootglas leggen.’
Verdoner uitte al eens scherpe kritiek op NRC en onlangs nam hij ook de Volkskrant op de korrel. De regering-Netanyahu dreigt in een geopolitiek isolement te raken, analyseerde deze krant eind mei. Schuldgevoelens over de Holocaust waren altijd een belangrijke pijler voor de Europese en mondiale steun aan Israël. Door nu zelf genocidaal geweld te plegen, zaagt Netanyahu die pijler door.
‘De nazaten van de slachtoffers van de Holocaust zijn zelf daders geworden’, zo beschreef de redacteur de veranderende blik van Europa op Israël. ‘Natuurlijk is de oorlog in Gaza van een andere orde dan de systematische uitroeiing van de Joden door de nazi’s. Maar toch: volgens velen gebruikt Israël in Gaza genocidaal geweld.’
De Volkskrant bedient zich hier van een antisemitisch mechanisme, concludeerde Verdoner op X. ‘Joden krijgen een collectieve schuld toegewezen, op basis van hun afkomst en geschiedenis’, schreef hij onder meer. Ook zou de krant de herinnering aan de Holocaust misbruiken voor hedendaagse politieke doeleinden. Meer dan tweehonderdduizend mensen zagen de aanklacht op X.
De hoofdredactie en de redacteur moesten dit via X vernemen. U heeft niet aan wederhoor gedaan of een melding vooraf gegeven, terwijl u een groot verwijt maakt.
‘We zien vaker antisemitische stereotypen terugkomen, in verschillende kranten. Als NCAB heb ik een signaleringsfunctie, ik wilde duidelijk maken dat hier een grens werd overschreden. Er was al een gesprek geweest met de redactie over eerdere uitingen. Dit is de volgende stap.
‘Door de Holocaust erbij te halen, en te suggereren dat juist de Joden als groep beter zouden moeten weten, zeg je eigenlijk dat ze moreel minderwaardig zijn. Want als het jóúw familie was overkomen, dan had jíj dit nooit gedaan. Als je dieper graaft, appelleert dat aan het antisemitische idee dat de Joden daarmee de Holocaust eigenlijk aan zichzelf te wijten hebben. Zo van: zie je wel, ze zijn even erg, onze eigen verantwoordelijkheid en schuld worden daarmee minder.’
U leest veel in dat ene zinnetje. De auteur is het niet eens met uw kritiek. ‘Alleen als je het stuk met maximale kwade trouw leest, kun je dit eruit halen’, zegt hij. Zo schrijft hij dat Israël genocidaal geweld pleegt, niet Joden – laat staan alle Joden. En hij bedoelde uiteraard niet dat alle Israëlische politici letterlijk nazaat zijn van slachtoffers van de Holocaust.
‘Heel veel mensen lazen dat erin. Die lezen niet allemaal te kwader trouw. De redactie heeft een verantwoordelijkheid, gegeven het bereik van de krant en de enorme toename van het aantal antisemitische incidenten in ons land.’
Het gevolg van uw publieke aanklachten op X kan zijn dat NRC en de Volkskrant antisemitische kranten worden genoemd, en dat het vertrouwen in de pers afneemt. Denkt u weleens na over een eventuele backlash?
‘De vraag is wat het bij de Joodse gemeenschap doet met het vertrouwen in de pers als er antisemitische ideeën worden verspreid. Het lijkt dan alsof het oké is om zo te denken. Wat doet het met het vertrouwen als niemand zegt: dit gaat te ver?’
Dan over de motie van Kamerlid Kati Piri, waarin GroenLinks-PvdA pleit voor een tijdelijk volledig wapenembargo tegen Israël. ‘PvdA is Jodenhaat’, stelde Geert Wilders vervolgens. Heeft hij gelijk?
‘Dan vragen jullie mij wéér te reageren op uitspraken van politici. Dat doe ik niet.’
We formuleren het anders: vindt u die motie een voorbeeld van Jodenhaat?
‘Daarvoor geldt hetzelfde: ik ga niet de moties van Kamerleden beoordelen. Dat is echt aan de politiek. Ik kan wel vertellen dat er veel onrust is in de Joodse gemeenschap.’
Veel mensen worstelen met die vraag: wanneer is iets Jodenhaat en wanneer legitieme kritiek op Israël? U bent de autoriteit op dit gebied, u spreekt kranten aan op antisemitische passages, dan heeft u hier toch ook een mening over?
‘Als ze iets over Joden zeggen, of over de Tweede Wereldoorlog, dan kan ik daarop reageren. Maar jullie proberen mij nu in de discussie over Israël te trekken door uitspraken van politici voor te leggen. Ik moet dan gaan gissen wat iemand in de Tweede Kamer bedoelt. Dat laat ik echt aan politici onderling.’
U benoemt het wel wanneer er volgens u sprake is van antisemitisme, maar zegt niet wanneer de term oneigenlijk wordt gebruikt.
‘Dat is niet helemaal waar. Neem Douwe Bob: in onze reactie hebben we bewust niet gesproken over antisemitisme. We proberen altijd secuur te zijn.’
Maar u heeft ook gezien wat Dilan Yesilgöz en Ulysse Ellian op X schreven. Is het dan niet een idee om daarop te reageren met: we zien dat de actie van Douwe Bob de Joodse gemeenschap veel pijn doet, maar dit is geen Jodenhaat? Een meer verbindende rol, kortom.
‘Onze reactie was juist verbindend, een oproep om de ander te blijven zien. Het incident staat voor mij niet op zichzelf: waarom zou iemand zó hard stelling nemen op basis van een poster ergens op het terrein met het woord ‘zionistisch’ erop? Voor een groep kinderen, nota bene. Dat is een symptoom van een onderliggende ontwikkeling. Mensen denken in goed en fout, geen nuances. Ze willen de ander niet meer zien, want die is gevaarlijk. Dat is de weg naar een onleefbare samenleving.’
Gebeurde dat niet ook met Douwe Bob? Er werden snel grote conclusies getrokken.
‘Daarom zeg ik ook: het klimaat is zo dat je wordt geacht aan de ene of andere kant te staan. Uiteindelijk kan dat leiden tot onverdraagzaamheid en geweld. Ik vind dat een zorgelijke ontwikkeling.’
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant