Fysicus Frans Saris vond dat wetenschap de mens een evolutionair voordeel gaf, en dus de plicht iets goeds te doen met kennis. Dat deed hij zelf als onderzoeker, directeur en docent: soms dwars, altijd inspirerend.
recenseert voor de Volkskrant boeken over wetenschap. Hij is hoofd communicatie bij wetenschapsinstituut Nikhef.
Hoe hij het zo snel wist, blijft een raadsel. Maar docent Frans Saris kwam in oktober 1985 het eerste college van het vak Device Physics het zaaltje met natuurkundestudenten in de Utrechtse Uithof binnen, legde het verplichte leerboek voor zich op tafel en schoof het toen resoluut terzijde. Zo, zei hij. Klaus Von Klitzing heeft vanmorgen de Nobelprijs gekregen. Ik weet nog niet waarvoor, maar laten we dat de komende twee uur samen uitzoeken.
Het voorstel was Saris ten voeten uit. Hij was een leraar die er samen op uit trok om te leren en te begrijpen. Zo benaderde hij als docent zijn studenten en later promovendi, en daarna als directeur van het onderzoeksinstituut Amolf in Amsterdam ook zijn medewerkers. Go for it, was zijn aansporing als zich nieuwe ideeën aandienden. En liefst sneller dan je zelf dacht dat het kon.
Saris, natuurkundige, overleed op 29 juni na een abrupt en kort ziekbed. Hij werd 83 jaar en wordt dezer dagen onder vakgenoten betreurd als een voorbeeld en inspirator. Saris was de zoon van een Leidse biologe en een natuurkundige. Hij studeerde in Leiden en promoveerde in Amsterdam op atomair röntgenonderzoek.
Hij leidde het atoominstituut Amolf de moderne tijd in met fundamenteel onderzoek naar zonnecellen, was spraakmakend directeur van het energieonderzoekscentrum ECN in Petten en werd tenslotte decaan van de betafacteit in Leiden, zijn alma mater. Intussen schreef hij ook heldere en soms provocerende wetenschapscolumns in NRC Handelsblad. Rond de eeuwwisseling was hij ook redacteur en essayist van tijdschrift De Gids.
Bij zijn afscheid in 2007 in Leiden gaf hij geen speech, maar liet hij een toneelstuk opvoeren met Einstein, Bohr, Darwin, Spinoza en andere grootheden in fictieve hoofdrollen. Hun boodschap was ook de zijne: wetenschap geeft ons als mensheid een evolutionair voordeel, maar dat verplicht ons ook om er iets goeds mee te doen.
Dat het anders kan lopen, wist hij ook. Als jong promovendus schudde hij ooit de hand van bezoeker Edward Teller, de bedenker van de waterstofbom. Huiveringwekkend, de hand van de havik, bekende Saris later in een krantencolumn.
Het was een vorm van dwarsdenken waarmee zijn loopbaan van begin af aan doortrokken was. Zijn oratie in 1982 in Utrecht wekte rumoer. Aan de hand van dagboekaantekeningen uit zijn promotietijd liet hij zijn toehoorders zien hoe onderzoek echt gaat.
Niet weloverwogen, welgemanierd, rationeel, nobel en zuiver, maar vaak intuïtief, onbezonnen, brutaal, harteloos en soms ronduit lelijk. Hij beschrijft hoe hij op een conferentie in Calcutta vanuit een bus vol discussiërende nerds de hemeltergende armoede op straat ziet. Het ‘Dagboek van een Fysicus’ werd een schandaal, maar zette de wetenschap als ordinair mensenwerk op de kaart. En zeker ook Saris zelf.
Met zijn verantwoordelijkheidsgevoel leidde Saris tien jaar lang het topinstituut Amolf, waarbij hij het fundamentele atoomonderzoek omboog richting materialen voor zonnecellen. De sfeer van verbondenheid op het instituut in die tijd is legendarisch, met de immer glimlachende Saris als licht ironische gangmaker.
Toen het fundamentele werk aan zonnecellen tot echte toepassingen begon te leiden, regelde hij dat de betrokken groep naar het ECN in Petten kon overstappen, tot dan een bolwerk van kernenergie. Na zijn vertrek van Amolf, onvrijwillig maar na twee termijnen wel de huisregel, legde hij als directeur bij ECN persoonlijk nadruk op onderzoek voor duurzame energie als zon en wind.
En ook in Leiden verlegde hij als decaan de koers van traditioneel natuurkunde naar moderne moleculaire biologie. Saris noemde het in interviews onvermijdelijk darwinisme in de wetenschap zelf. ‘Evolutie is de echte Theorie van Alles.’
Na zijn emeritaat kwam de beminnelijke dwarsdenker Saris nog eenmaal vol in het nieuws toen hij zijn dementerende geliefde Pien thuis openlijk zelf behandelde met het knuffelhormoon oxytocine in haar eten. Hoogst ongebruikelijk, medisch officieel zinloos, maar het verminderde merkbaar haar angst en paniek. Pien overleed in 2017, Frans acht jaar later, hertrouwd, vader van twee volwassen kinderen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant