De gesprekken tussen Israël en Syrië over een niet-aanvalsverdrag worden steeds serieuzer. Er is draagvlak voor een beperkte deal, ondanks de pijnpunten. ‘Het is als het pellen van een ui.’
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Amman.
Al bijna tachtig jaar leven de buurlanden Syrië en Israël op voet van oorlog, maar daar zou weleens een eind aan kunnen komen. Er lopen voorzichtige diplomatieke gesprekken tussen beide landen over een niet-aanvalsverdrag, mogelijk zelfs een volwaardige vrede. Het zou een ongekende stap zijn, met name gezien de extremistische achtergrond van de Syrische president Ahmad al-Sharaa. Die was ooit een geharde jihadist.
Diplomatiek verkeer was er al enige tijd, maar afgaande op berichten in de Israëlische media worden de gesprekken serieuzer. In april, zo onthulde het Israëlische kanaal i24NEWS deze week, zou president Sharaa in Abu Dhabi (Verenigde Arabische Emiraten) in het grootste geheim een Israëlische delegatie hebben ontmoet.
De toenadering was al merkbaar in de manier waarop Damascus zich in de regio opstelde. Israëls agressie jegens Iran werd niet veroordeeld, terwijl andere Arabische landen dat wel deden. Ook mochten de Israëlische gevechtsvliegtuigen ongehinderd door het Syrische luchtruim vliegen.
Het verschil tussen de twee voormalige aartsvijanden is dat Israël kan onderhandelen vanuit een machtspositie, terwijl Syrië als onderliggende partij weinig manoeuvreerruimte heeft. Israël trok na de val van dictator Bashar al-Assad, eind vorig jaar, de grens over en bezette zo’n 400 vierkante kilometer aan Syrisch gebied. De Israëliërs gebruiken die bezetting nu als pressiemiddel: geen deal betekent geen vertrek van het Israëlische leger.
De economie is een tweede factor. Eerder dit jaar beloofde de Amerikaanse president Trump de verstikkende sancties op Syrië te heffen. Hij schudde president Sharaa de hand – een historisch moment. Maar Trump verlangde wel iets terug: een Syrisch-Israëlische vredesdeal waar hij als zelfverklaard deal maker mee kan pronken.
Als het aan de Amerikanen ligt, treedt Damascus zelfs toe tot de zogeheten Abraham-akkoorden (2020). Destijds sloten onder meer Bahrein en de Verenigde Arabische Emiraten vrede met Israël.
Trumps gezant voor het Midden-Oosten, Steve Witkoff, pompte de verwachtingen huizenhoog op toen hij recent verklaarde dat er ‘grote aankondigingen’ op komst waren, met betrekking tot nieuwe ‘toetreders’. Algemeen wordt aangenomen dat hij het over twee landen had: Libanon en Syrië.
Alles wijst er echter op dat zo’n scenario – ook in het geval van Libanon – voorlopig berust op wensdenken. Sinds 1967 houdt Israël een ander stuk Syrisch land, de Golanhoogte, militair bezet. Het is een wezenlijk pijnpunt. Netanyahu zal er nooit afstand van doen, terwijl Sharaa het zich politiek niet kan veroorloven de volkenrechtelijke claim op te geven. Voor hem is het persoonlijk: zijn eigen familie komt er vandaan, hetgeen hem in zijn jihadistentijd de nom de guerre ‘Jolani’ opleverde, oftewel ‘van de Golan.’
Politiek gesproken zou het sowieso uiterst riskant zijn om de Golan weg te geven. Sharaa wordt omringd door vertrouwelingen uit zijn tijd bij Jabhat al-Nusra, de Syrische tak van Al Qaida. Van hun extremistische kijk op de wereld hebben ze voor zover bekend nooit afstand gedaan. ‘In die kringen betekent het opgeven van de Golan zoiets als publiekelijk zeggen dat je niet langer in God gelooft’, zegt Syriëkenner Fabrice Balanche (Universiteit van Lyon) aan de telefoon. Sharaa’s machtspositie is precair: recent nog zou er een moordaanslag op hem zijn verijdeld.
Niettemin snakken gewone Syriërs na 14 jaar burgeroorlog naar rust. Draagvlak voor een beperkte, uitgeklede deal met Israël is er daarom wel. Het zou neerkomen op een soort van niet-aanvalsverdrag. De Israëlische premier Netanyahu zou zo’n deal kunnen vieren als een teken dat de Arabische wereld – ondanks het uitblijven van een Palestijnse staat – wel degelijk in het Israëlische kamp te trekken valt.
Israël zal zich in zo’n scenario moeten terugtrekken uit de gebieden die het sinds december heeft bezet. In ruil zal Sharaa moeten beloven dat die zuidelijke zone gevrijwaard blijft van pro-Iraanse milities zoals Hezbollah. Netanyahu wil immers geen bedreigingen aan de noordgrens. ‘Hij wil voorkomen dat daar een aanval op touw wordt gezet zoals die van Hamas op 7 oktober’, aldus Ibrahim Hamidi, de Syrische hoofdredacteur van webmagazine Al-Majalla.
Een gedane zaak is het allerminst, er kan van alles misgaan. Diplomaten benadrukken dat er tijd nodig is. ‘Het is als het pellen van een ui’, zei een Amerikaanse diplomaat tegen nieuwssite Axios. ‘We zijn aan het pellen.’
Eén van de vraagtekens is de positie van de druzen in zuidelijk Syrië. De voorbije maanden probeerde Israël hen tegen Sharaa’s regering op te zetten, en het zou kunnen dat het land aan de onderhandelingstafel verregaande druzische autonomie eist. Op die manier zou Israël die groep als een soort pion kunnen blijven inzetten, mochten de Israëlische belangen in het geding zijn.
Een andere factor is Turkije, één van Sharaa’s belangrijkste bondgenoten. Turkije en Israël beconcurreren elkaar in de regio en de Turkse president Erdogan zal er vermoedelijk alles aan doen om een grote deal (in Abraham-stijl) te saboteren. Met een kleine kan hij mogelijk wel leven, mits Israëls gestook in Syrië ophoudt. ‘Erdogan wil de politieagent van het Midden-Oosten zijn’, zegt analist Balanche. ‘Een stabiel Syrië zal hij uitleggen als een overwinning voor hem.’
Voor Sharaa staat er veel op het spel: de stabiliteit van zijn land, maar ook die van zijn eigen presidentschap. Tegenover een Arabische diplomaat zou hij zijn bewondering hebben uitgesproken voor Anwar Sadat, de Egyptische president die een halve eeuw geleden vrede sloot met Israël. Alleen: die riskante stap kostte Sadat het leven. Hij werd in 1981 vermoord. Sharaa is gewaarschuwd.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant