In Turkije zijn vier journalisten van het satirische blad LeMan gearresteerd wegens de publicatie van een cartoon die volgens islamisten de profeet Mohammed zou uitbeelden. De leermeester van de cartoonist reageert verbolgen.
schrijft vanuit Istanbul over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden.
‘En het wás niet eens de profeet Mohammed!’, zegt Memo Çilinger. De Turkse cartoonist heeft het over de publicatie die maandagavond leidde tot de belegering van het kantoor van tijdschrift LeMan in Istanbul door zo’n driehonderd boze islamisten en vervolgens de arrestatie van vier medewerkers van het blad, onder wie cartoonist Dogan Pehlevan.
Ook diens tekening een spotprent noemen gaat al te ver, volgens de 53-jarige Çilinger, die Pehlevan in de jaren negentig bij het satirisch tijdschrift HBR de eerste beginselen van het vak bijbracht. Het is een milde prent met een boodschap van vrede. ‘Je ziet twee mannen die zijn omgekomen in oorlogsgeweld op aarde. In de hemel stellen ze zich aan elkaar voor: Mohammed en Mozes. Die namen maken duidelijk dat het om een moslim en een Jood gaat. Op geen enkele manier is er kritiek op de islam.’
Daar denken de Turkse autoriteiten anders over. President Recep Tayyip Erdogan had het dinsdag over een ‘haatmisdrijf’ en een ‘verachtelijke provocatie, vermomd als humor’. Volgens hem zullen ‘degenen die zich onbeschaamd gedragen tegenover onze Profeet voor de wet ter verantwoording worden geroepen’.
Minister van Justitie Yilmaz Tunç refereerde aan artikel 216 van het Turkse Wetboek van Strafrecht, over het aanzetten tot haat en vijandschap. Tegen zes personen zijn arrestatiebevelen uitgevaardigd; twee van hen verblijven in het buitenland. Onder de vier arrestanten is ook de hoofdredacteur van LeMan, Zafer Aknar.
De ophef begon op sociale media. Verontwaardigde islamisten maakten daarop maandag eerst amok in het café waar medewerkers van LeMan zich plegen te verpozen, en trokken vervolgens, inmiddels aangezweld tot zo’n driehonderd man, naar het kantoor van het satirische tijdschrift nabij Istiklal, de drukste winkelstraat van Istanbul. Het gebouw werd bekogeld met stenen. De oproerpolitie dreef de meute uiteen. Even later volgden de arrestaties.
Een dag later is de politie opnieuw present, in groten getale zelfs. Het Taksimplein, een deel van Istiklal en alle straten rond het kantoor van LeMan zijn dinsdag afgesloten met hekken om nieuwe ongeregeldheden te voorkomen. Bij de grote moskee aan het Taksimplein hebben zich enkele honderden mensen verzameld om uiting te geven aan hun verontwaardiging over de tekening.
‘LeMan, klootzakken, vergeet Charlie Hebdo niet’, tekent persbureau AFP op uit de mond van een van hen, een verwijzing naar het Franse tijdschrift dat in 2015 het slachtoffer werd van een terroristische aanslag, enkele jaren nadat het spotprenten met de profeet Mohammed had gepubliceerd. Twaalf mensen kwamen om het leven.
Vanuit Parijs geeft uitgever Tuncay Akgün van LeMan tegenover AFP dezelfde uitleg van de gebeurtenissen als cartoonist Çilinger vanuit Berlijn doet tegenover de Volkskrant. ‘Deze cartoon is op geen enkele manier een karikatuur van de profeet Mohammed’, zegt hij. Volgens hem is het personage met de vleugeltjes een moslim die in Gaza is omgekomen tijdens Israëlische bombardementen. ‘Meer dan 200 miljoen mensen in de islamitische wereld heten Mohammed. Dit heeft niets te maken met de Profeet. Wij zouden nooit zo’n risico nemen.’
Het afbeelden van de profeet Mohammed is binnen de islam hoe dan ook niet toegestaan. Ook in Turkije gaat die regel op, zegt de in Berlijn gevestigde Çilinger, cartoonist van het tijdschrift Uykusuz (Slapeloos). Zoiets op spottende wijze doen, of überhaupt in de context van een satirisch tijdschrift, is al helemaal uit den boze.
Het is Çilinger daarom niet duidelijk of zijn collega besefte dat hij een potentieel explosieve prent aan het tekenen was, en of hij bewust de grenzen van het betamelijke heeft opgezocht. ‘In Turkije kun je weten dat je met zoiets aandacht zal trekken. Maar kennelijk was hij ervan overtuigd dat hij deze boodschap moest brengen. Het was bedoeld als kritiek op de oorlog in Gaza, en misschien ook die met Iran.’
Mogelijk, zegt hij, had Pehlevan het vaste LeMan-publiek voor ogen, dat de subtiliteiten van het genre kent. ‘Blijkbaar vertrouwde hij op het gezonde verstand van de lezers. Maar anderen, zoals de betogers maandag, begrepen het niet. Zij weten niet hoe je zo’n tekening moet interpreteren.
‘Als cartoonist probeer je altijd de grenzen op te zoeken, ook die van politiek en seks. Je tekent binnen de lijntjes, maar wel er net langs. In mijn beginjaren ben ik vaak aangevallen omdat ik te ver zou gaan op seksueel gebied.’ Eén keer kwam Çilinger voor de rechter. Hij werd vrijgesproken.
Nog steeds kiest hij in zijn werk politieke en maatschappelijke thema’s, maar hij doet dat wel met enige omzichtigheid. Hij noemt bijvoorbeeld nooit concrete personen; die zouden anders naar de rechter kunnen stappen. ‘Verborgen taal’, noemde Musa Kart, Turkijes bekendste politiek cartoonist, dat in mei 2019 in een interview met de Volkskrant. ‘Zo kan de tekenaar ook in moeilijke omstandigheden zijn boodschap brengen. En zo bescherm ik mezelf en mijn krant tegen onnodige rechtszaken.’
Niettemin staat de persvrijheid ernstig onder druk in Turkije. Het in 1985 opgerichte LeMan is volgens Çilinger een van de zeer weinige resterende satirische bladen. ‘De papieren editie heeft nog maar weinig lezers, hooguit vijfduizend. Maar de voorpagina wordt altijd wijd verspreid op sociale media.’ En lachend: ‘Deze laatste al helemaal.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant