Bijna 750 duizend Nederlanders hebben problematische schulden. Dat komt mede door de opeenstapeling van incassokosten na een gemiste betaling. Staatssecretaris Struycken wil daar een einde aan maken met een ‘collectieve afbetalingsregeling’. Een omslagpunt?
Het begint vaak met één onverwacht hoge rekening die iemand niet kan betalen. Daarna kan de schuld flink oplopen, door de incassokosten van overschreden betaaltermijnen en al helemaal als de deurwaarder in actie komt. Die kosten zijn bij vooral kleine vorderingen vaak vele malen hoger dan de aanvankelijke schuld. Al gauw is het totaalbedrag onmogelijk terug te betalen. Dan heten het problematische schulden – het aantal Nederlanders dat hiermee kampt is toegenomen tot bijna 750 duizend.
Wordt deze negatieve schuldenspiraal waarin mensen verzeild kunnen raken nu eindelijk doorbroken? Niet meteen morgen. Wel is er een eerste stap gezet om het bekritiseerde incassosysteem ingrijpend te hervormen. Staatssecretaris Teun Struycken (Rechtsbescherming. NSC) heeft de Tweede Kamer een voorstel gepresenteerd dat moet voorkomen dat schulden razendsnel oplopen. Wat hem betreft krijgt de deurwaarder een socialer gezicht en kan iemand met schulden straks vragen om een collectief afbetalingsplan, zonder kostenoploop. Zo moeten mensen met beginnende schulden worden behoed voor het afglijden naar een uitzichtloze situatie. Nog dit jaar wil hij de nieuwe werkwijze hebben uitgewerkt.
‘Voor mij zou het destijds enorm hebben gescheeld als mijn schulden niet zo snel waren opgelopen’, zegt Chantal (46). De Rotterdamse alleenstaande moeder is een van de vele Nederlanders die hebben ervaren hoe schulden iemand onderuit kunnen halen.
Haar problemen begonnen met een naheffing van ruim 1.000 euro van haar energiemaatschappij. Daarna volgden meer rekeningen die ze niet kon betalen. ‘De hoge incassokosten maakten het alleen maar erger’, zegt Chantal, die om privacyredenen niet met haar achternaam in de krant wil. ‘Het is toch gek dat deurwaarders en incassobureaus er geld aan verdienen als zij mijn problemen vergroten?’ Voor ze het wist, liep haar schuld op tot zo’n 30 duizend euro.
Dat moet in de toekomst anders gaan. In de beoogde nieuwe werkwijze zetten schuldeisers niet langer los van elkaar de schuldenaar onder druk om snel te betalen, wat leidt tot oplopende incassokosten. In plaats daarvan moeten ze allemaal meedoen aan een collectief afbetalingsplan. Een onafhankelijke partij inventariseert daarvoor welke vorderingen er zijn én hoeveel ruimte de schuldenaar heeft om af te lossen. Die zogeheten aflossingscapaciteit verdeelt zij vervolgens naar rato onder de schuldeisers, zonder dat daar extra kosten bij komen.
Ook moet de deurwaarder zich ‘socialer’ opstellen als iemand niet kan betalen. Nu verplicht de wet deurwaarders om afbetaling af te dwingen door naar de rechter te stappen als de schuldeiser dat wil. In plaats daarvan zou een deurwaarder eerst moeten proberen degene met schulden naar de schuldhulpverlening toe te leiden. Die verandering kan op steun rekenen van een Kamerbrede meerderheid, bleek toen ChristenUnie-Kamerlid Don Ceder een motie hiertoe indiende.
De ‘verkeerde bekostigingsprikkels’ moeten eruit, schrijft Struycken aan de Tweede Kamer. Die zetten incasserende partijen ertoe aan hun eigen schuld zo snel mogelijk te innen en daarbij andere schuldeisers voor te zijn. Zo lopen de incassokosten op, waardoor de kans alleen maar kleiner wordt dat de schuldeiser zijn geld terugziet. ‘Deze aanpassingen zijn goed voor zowel de schuldeiser als de debiteur, en zij zullen ook de maatschappij ten goede komen.’
Dat er iets moet gebeuren, is wel duidelijk. Sommige schuldeisers beginnen al te morren, omdat ze een steeds kleiner percentage van hun geld terugzien als schulden worden gesaneerd. En het groeiende leger Nederlanders met problematische schulden loopt door de stress een aanzienlijk groter risico op gezondheidsklachten en depressies, wat ook leidt tot meer werkverzuim. Problematische schulden kosten de maatschappij jaarlijks 8,5 miljard euro, becijferden deskundigen recentelijk.
Chantal denkt dat zo’n alternatieve aanpak haar had kunnen helpen. ‘Als iemand met mij de schulden op een rijtje had gezet toen de problemen nog te overzien waren en daarna met de schuldeisers tot afspraken was gekomen, had het niet zover hoeven te komen.’
De schulden brachten haar in een sociaal isolement. De Rotterdamse leed niet alleen onder de armoede, maar ook onder de schaamte. Dat ze was aangewezen op de voedselbank en dat ze geen geld had om haar kinderen met hun verjaardag te laten trakteren op school. Pas jaren later zocht ze hulp om van haar schulden af te komen.
Schuldenlector Nadja Jungmann van de Hogeschool Utrecht noemt de nieuwe plannen een omslagpunt. ‘Voor het eerst worden de fundamentele tekortkomingen in het systeem aangepakt.’ Tot nog toe was het beleid naar haar smaak te zeer gericht op het veranderen van het gedrag van burgers. ‘Deurwaarders krijgen bijvoorbeeld betaald als zij naar de rechter stappen, wat leidt tot snel oplopende kosten, terwijl de kans op terugbetaling vaak beperkt is. Bijna alle schuldeisers eisen bij een betalingsregeling een minimaal termijnbedrag of hanteren een maximale betalingstermijn die voor de lagere inkomens vaak nauwelijks op te brengen is.’
Op het moment dat schulden iemand boven het hoofd dreigen te groeien, zou diegene volgens de schuldenlector moeten kunnen zeggen: ‘Ho stop, ik wil een collectief afbetalingsplan. Een deurwaarder, bewindvoerder of een schuldhulpverlener maakt dan een schuldenoverzicht en verdeelt de aflossing naar rato.’
Al sinds 2012 is Jungmann bezig met de oplopende incassokosten. Toen was dat probleem nog redelijk onbekend. Dat veranderde toen in 2016 de documentaireserie Schuldig werd uitgezonden. De serie over bewoners van Amsterdam-Noord die worstelen met hun schulden gaf het onderwerp een gezicht. ‘Zo belandde het op de politieke agenda’, zegt Jungmann.
Opeenvolgende bewindspersonen bogen zich over de aanpak ervan. Toch groeide het aantal personen met problematische schulden alleen maar. De voorstellen die er nu liggen om het onderliggende systeem van de schuldeninning aan te pakken, zijn gebaseerd op ideeën die zij met schuldenexpert André Moerman ontwikkelde. Ze staan beschreven in het rapport Schulden klein houden en perspectief bieden, dat zij in oktober 2023 presenteerden.
Ook de deurwaarders zijn het eens met het idee dat schulden niet zo snel moeten oplopen, zegt voorzitter Chris Bakhuis van de Koninklijke Beroepsorganisatie van Gerechtsdeurwaarders. Tijdens hun jaarlijkse twee miljoen huisbezoeken zien deurwaarders vaak schrijnende situaties. ‘Als mensen niet kunnen betalen, willen we liever niet naar de rechter gaan’, zegt Bakhuis. ‘Dan zijn vaak alleen al de griffiekosten van de rechtbank hoger dan het uitstaande schuldbedrag, daar schiet niemand wat mee op. Daarom zijn wij voorstander van zo’n collectief afbetalingsplan.’
Daarvoor moeten er nog wel belangrijke hobbels worden genomen. Ten eerste moet geregeld worden dat schuldeisers deelname niet kunnen weigeren, bijvoorbeeld met een wettelijk recht op een betalingsregeling. Niet meedoen moet voor schuldeisers onaantrekkelijk worden, omdat dan niet degene met schulden maar zij de kosten betalen als zij naar de rechter stappen voor invordering.
Ook moet nog blijken of mensen met schulden de geboden kans op een collectief afbetalingsplan wel zullen aangrijpen. Bekend is dat veel mensen in zo’n situatie in de ‘bevriezingsstand’ kunnen raken: ze komen niet in actie omdat ze de problemen niet meer kunnen overzien of hun kop ervoor in het zand steken.
Bovenal is nog onduidelijk wie het opstellen van de collectieve afbetalingsregeling moet gaan betalen. In de voorgestelde hervorming moeten deurwaarders ook op een andere manier worden betaald. Nu krijgen ze geld als ze juridische handelingen uitvoeren, die de burger meestal betaalt. ‘In een nieuw systeem zouden deurwaarders de collectieve afbetalingsregelingen kunnen gaan uitvoeren’, zegt Bakhuis namens de gerechtsdeurwaarders. ‘Dan moet nog wel duidelijk worden hoeveel werk dat is, wat het kost en wie het betaalt.’
Het helpt niet mee dat er in de onderhandelingen rond de Voorjaarsnota zo’n 75 miljoen euro jaarlijks structureel is bezuinigd op het Nationaal Programma Armoede en Schulden, waarin deze voorstellen zijn opgenomen. Struycken bezweert dat de introductie van het collectieve afbetalingsplan er niet door in gevaar komt. Maar dat moet nog blijken in de uitwerking van de plannen.
Chantal denkt dat zij om een afbetalingsplan had gevraagd, als die mogelijkheid er toen was geweest. Maar nu ze als ervaringsdeskundige bij Warm Rotterdam anderen met hun schulden helpt, weet ze dat velen die stap niet vanzelf nemen. ‘Zij durven niet aan de bel te trekken of ze hebben geen vertrouwen in de overheid. Zo’n plan kan op papier mooi zijn, maar in de praktijk gaat het vaak anders.’
Er zijn dus nog wat hobbels te nemen. Voor het merendeel van de huidige mensen met problematische schulden, is de schuld bovendien al te hoog opgelopen: alleen schuldsanering kan hun nog een schone lei bezorgen.
De bedoeling is vooral dat met de nieuwe aanpak een dam kan worden opgeworpen om problematische schulden te voorkomen. Maar ook met de nieuwe werkwijze zullen er nog mensen zijn die problematische schulden opbouwen, waarschuwt de brancheorganisatie van schuldhulpverleners NVVK.
Zij betreurt het dat door de bezuinigingen een ander belangrijk plan dat schulden moet tegengaan mogelijk kan sneuvelen: dat het Centraal Justitieel Incasso Bureau een eerste betaalherinnering stuurt zonder meteen de boete te verhogen. De overheid is vaak een van de grote schuldeisers: berucht zijn de snel oplopende kosten van verkeersboetes.
Chantal oppert nog het idee om achterafbetaaldiensten zoals Klarna te verbieden. ‘Veel jongeren zijn aan het eind van de maand vergeten wat ze eerder hebben besteld.’ Ook vindt ze dat de overheid mensen die uit de schulden komen beter moet behoeden voor nieuwe geldproblemen.
Zelf heeft ze destijds veel gehad aan de tips van een budgetcoach. ‘Hoe ik met geld moet omgaan, had ik van mijn ouders niet meegekregen’, zegt Chantal. ‘Nu leer ik mijn kinderen: bekijk hoeveel geld er binnenkomt en wat er uitgaat. Maak potjes voor de verschillende uitgaven en betaal eerst de vaste lasten. En zorg dat je een buffer hebt voor onverwachte uitgaven.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant