Marcia Luyten is journalist en columnist van de Volkskrant.
De Amelanders die vechten voor hun eigen veerdienst naar het vasteland, voeren een strijd groter dan Ameland. Ze verenigen zich in een coöperatie omdat het bedrijf dat al honderd jaar het veer exploiteert met de eilanders weinig rekening houdt. De boten van Wagenborg zijn altijd vol. Amelanders die bijvoorbeeld voor chemotherapie aan wal moeten, kunnen niet ’s morgens heen en ’s avonds naar huis. Maanden tevoren boeken toeristen de tickets.
De Coöperatie Amelander Veerdienst wil wat Texel heeft: TESO is een sociale onderneming in handen van drieduizend eilandbewoners. Niet winstmaximalisatie is het doel, maar goede dienstverlening en betaalbare kaartjes. Steeds vaker staat de coöperatie op tegen het kapitaal.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Toen overname dreigde voor mijn uitgeverij, De Bezige Bij, was het de geest van de coöperatie die het onheil afwendde. De Bezige Bij is sinds 1997 geen coöperatie meer; de verzetsuitgeverij die eigendom was van de schrijvers, kwam in handen van WPG. Maar de Schrijversvereniging (de voormalige coöperatie) heeft, behalve reserves en een monumentaal pand, toegang tot het belangrijkste kapitaal van een uitgeverij: de schrijvers. Wij zijn onverminderd lid van de vereniging. Die subsidieert onze boeken, geeft leden stipendia én behartigt onze belangen.
Toen de fusieplannen van WPG en uitgeversgroep VBK uitlekten, mobiliseerde de Schrijversvereniging haar leden. No pasarán, zeiden wij, en binnen een dag ontving WPG een Dreiging van Verlatinghe. Zou WPG samengaan met VBK, ze nam een lege korf mee. Want wij, schrijvers, zouden verdergaan als Vrije Bij.
Een jaar later is helder welke ellende we ontlopen. VBK werd overgenomen door Simon & Schuster, in handen van private equity-firma KKR, die zelfs in illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever investeert. Al in 1989 deed het boek Barbarians at the Gate KKR’s roofzuchtige praktijk uit de doeken: met geleend geld bedrijven kopen, in de kosten snijden (vaak personeel), zoveel mogelijk geld uit een bedrijf peuren en het beladen met schulden verkopen.
Anno 2025 zijn Q-Park, Hans Anders, Roompot Vakantieparken, glasvezelnetwerken, Sparta, Batavus en Koga, festivals als Zwarte Cross en nu dus ook Nederlands grootste uitgeverijbedrijf eigendom van KKR. De schrijvers van Atlas Contact, Ambo Anthos en andere VBK-uitgeverijen waren nooit een coöperatie. Ze misten een vereniging, misten een vuist. Intussen zijn wij als De Bezige Bij bezig ons te verzelfstandigen.
Nu neoliberalisme als ideologie failliet gaat, daagt voor de coöperatie de wederopstanding. Een eigentijds verlangen naar redelijkheid, groen, zeggenschap, solidariteit en bestaanszekerheid brengt burgers samen. Nederland heeft ruim zevenhonderd energiecoöperaties; burgers beginnen woningcorporaties, verwerven Land van Ons, kopen buurtwinkel of boekhandel terug; programmeurs bouwen opensourceplatforms als alternatief voor Uber en Deliveroo.
Kleinschaligheid is geen voorwaarde. Tussen mistige heuvels en het ETA-verleden van Spaans Baskenland staat het hoofdkantoor van Mondragón, een coöperatie-imperium van meer dan negentig bedrijven. Wat in 1956 begon met een handvol arbeiders en een priester met een marxistisch hart, is nu een onderneming met ruim tachtigduizend werknemers. Elk lid is mede-eigenaar. Bonussen zijn begrensd, de hoogste inkomens zijn maximaal zes keer het laagste.
Waar wij democratie reduceren tot rood kruis in een stemhokje, tillen coöperaties haar op uit de modder van de markt. Ze herverdelen macht en geven mensen terug wat van hen is: invloed, betrokkenheid, een stem. Tegen de platte en harde logica van rendement zetten zij zacht verzet van verbondenheid. Want het zijn geen eenlingen, die coöperaties. Ze zijn als schimmeldraden. Een ondergronds netwerk dat groeit, voedt en verbindt – en ons weerbaar maakt in de praktijk van een democratie.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant