Aan de vooravond van Ketikoti, de herdenking van de afschaffing van de slavernij, is in Den Haag een monument onthuld dat aan deze zwarte periode herinnert. ‘Het gaat prachtig op in deze historisch geladen omgeving.’
is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincie Zuid-Holland.
De lindebomen op het Lange Voorhout in Den Haag filteren het felle zonlicht als burgemeester Jan van Zanen (VVD) maandag even voor zeven uur spreekt bij de onthulling van het langverwachte slavernijmonument van de stad Den Haag. Híér woonde de stedelijke elite die profiteerde van de slavernij. De belangrijke koloniale besluiten werden enkele honderden meters verderop genomen door de bestuurders op het Binnenhof. ‘Ze waren mede-architecten van een gruwelijk systeem van uitbuiting en onderdrukking’, zegt Van Zanen.
‘Wij zijn de stad die de wereldgemeenschap ter verantwoording roept als ze misdaden tegen de menselijkheid op haar geweten heeft. De slavernij is ook een misdaad tegen de menselijkheid.’ De burgemeester spreekt van ‘een belangrijke stap’ die bijdraagt aan het bewustzijn van een beschamende geschiedenis. Het werd tijd.
Het monument is ontworpen door de Zuid-Afrikaanse beeldend kunstenaar Buhlebezwe Siwani en gemaakt door Ronald Westerhuis. De metalen silhouetten verbeelden jonge Haagse inwoners en nazaten van tot slaaf gemaakten. De uitgesneden figuren staan symbool voor de littekens die het slavernijverleden tot op de dag van vandaag nalaat.
Bezoekers kunnen tussen de silhouetten door lopen. Die ervaring verbeeldt de Middenpassage: de gruwelijke reis die miljoenen Afrikanen onder dwang over de oceaan maakten richting mensonterende dwangarbeid op de plantages.
Het idee voor een monument ontstond al in 2018, toen PvdA-gemeenteraadslid Mikal Tseggai – inmiddels Tweede Kamerlid – een motie indiende. Zij vond het opmerkelijk dat Den Haag zich bij de herdenking beperkte tot het volgen van een livestream uit Amsterdam, terwijl de hofstad zelf een centrale rol had gespeeld in de besluitvorming over slavernij.
In haar ogen moest juist de stad die zich profileert als ‘stad van vrede en recht’ verantwoordelijkheid nemen voor dat verleden. Dat is des te belangrijker omdat ongeveer 20 procent van de huidige Haagse bevolking afstamt van mensen die slachtoffer waren van slavernij of koloniale onderdrukking. Het monument volgt op de excuses die burgemeester Jan van Zanen (VVD) eind 2022 aanbood voor het slavernijverleden van de stad.
‘De discussie is in tien jaar tijd volledig verschoven’, zegt Valika Smeulders, hoofd geschiedenis bij het Rijksmuseum en zelf geboren in Curaçao. Samen met Esther Captain en Gert Oostindie schreef ze het rapport Het koloniale slavernijverleden van Hofstad Den Haag, dat als basis diende voor de excuses. ‘Tien jaar geleden dachten veel mensen in Den Haag nog: ‘Wat hebben wij met slavernij te maken?’ Inmiddels weten we beter.’
Hoewel Den Haag geen directe handelsbanden had via de VOC of WIC – de compagnieën waarmee Nederland overzee heerste – was de stad wél het bestuurlijk centrum. Hier zetelden immers de Staten-Generaal, de stadhouders en later het koningshuis. Belangrijke beslissingen over koloniale expansie en slavernij werden hier genomen. Uit het onderzoek van Smeulders blijkt dat veel Haagse regenten aandelen hadden in plantages, bestuursfuncties bekleedden of anderszins betrokken waren bij het slavernijsysteem.
In de middag voor de onthulling geeft Smeulders op uitnodiging van Het Nationale Theater een rondleiding langs plekken in de Haagse binnenstad die aan dat verleden herinneren. In de Koninklijke Schouwburg vertelt ze aan zo’n vijftig geïnteresseerden met een kaartje dat hier, in een van de voorlopers van het huidige theater, Dirk van Hogendorp in 1801 het abolitionistische toneelstuk Kraspoekol, of de slavernij opvoerde.
‘De zaal zat vol met VOC-ambtenaren die met fluitjes, potten en pannen het stuk verstoorden.’ Na de eerste akte moest het toneelstuk worden afgebroken. Ironisch genoeg zou Van Hogendorp later in zijn leven tóch ook slaven te werk stellen op zijn eigen plantage. ‘De vraag is dus: waar kies je voor als het er echt op aankomt?’
Iets verderop, bij het Mauritshuis, wijst Smeulders op de oorsprong van wat vroeger het Suikerpaleis werd genoemd. Johan Maurits van Nassau-Siegen bekostigde de bouw met zijn inkomsten als WIC-gouverneur in Brazilië. ‘In het trappenhuis herinnert tropisch hout, vergaard door slavenarbeid, nog altijd aan die periode.’
Wie fundamenteel andere ideeën had, moest dat soms met de vrijheid bekopen, vertelt Smeulders voor de ingang van de Gevangenenpoort. De Fransman Jean Baptiste Tierce Cadet, die op Curaçao woonde, was op reis in Den Haag en werd hier ineens in de gevangenis gegooid. ‘Hij was pleitbezorger van het idee van vrijheid, gelijkheid en broederschap, dat in 1795 ook was verkondigd door de Curaçaose vrijheidsstrijder Tula. Er werd gevreesd dat De Fransman die revolutionaire ideeën hier zou verspreiden.’
De rondleiding eindigt bij Hotel des Indes, waar Indiëgangers verbleven die op verlof waren uit Nederlands-Indië. Ook in de Oost vonden ernstige mensenrechtenschendingen plaats. ‘De specerijenhandel was onmogelijk geweest zonder honderdduizenden tot slaaf gemaakten’, vertelt historicus Reggie Baay hier.
Daarmee speelt de excursie in op een discussie die al enkele jaren in de hofstad woedt. Aanvankelijk wilde het Haagse stadsbestuur namelijk één monument oprichten voor het gehele koloniale én slavernijverleden. Maar vertegenwoordigers van de Afro-Caribische gemeenschap vreesden dat zo’n gedeeld monument de uitzonderlijke wreedheid van de trans-Atlantische slavernij zou relativeren.
Daarop besloot het stadsbestuur het monument specifiek aan de slavernij dáár te wijden – tot teleurstelling van delen van de Indische gemeenschap. Mogelijk komt er in de toekomst alsnog een apart monument dat het koloniale verleden in de Oost herdenkt, zo liet de gemeente al eens doorschemeren.
Voor nu is er deze erkenning. ‘Ik vind het heel mooi’, zegt Smeulders na afloop van de onthulling. ‘Met elke stap heb je weer een ander doorkijkje. Daarmee doet dit monument recht aan de hele gelaagdheid van deze geschiedenis, die eeuwen beslaat en langs meerdere continenten loopt. Het gaat prachtig op in deze historisch geladen omgeving.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant