Niemand zag de benoeming van Klaas Knot als directeur bij De Nederlandsche Bank aankomen. Veertien jaar lang hield hij nuchter koers in onstuimige financiële wateren. Bij zijn afscheid blikt de Volkskrant terug op vier crises die de periode-Knot tekenen – en misschien ook zijn volgende baan?
Klaas Knot heeft de reputatie een nuchtere Groninger te zijn. Maar als hij op 20 maart dit jaar voor het laatst het jaarverslag van De Nederlandsche Bank (DNB) presenteert, stokt hij toch even. ‘Met pijn in het hart’, zo zegt hij, neemt de bankpresident afscheid van de functie die hij de afgelopen veertien jaar bekleedde. ‘Rationeel weet ik dat het goed is dat er nieuw leiderschap komt. Tegelijkertijd voel ik dat er nog zo verschrikkelijk veel te doen is.’
Aanstaande maandag draagt hij het presidentschap over aan Olaf Sleijpen en is Knot ambteloos burger. Hij wordt wel genoemd als potentiële opvolger van Christine Lagarde, de president van de Europese Centrale Bank, wier termijn in 2027 afloopt, maar zelf wil hij niets zeggen over zijn professionele toekomst. ‘Ik heb tot de laatste minuut mijn aandacht voor DNB nodig en daarna een paar maanden niets.’
Voor nu markeert zijn vertrek vooral het einde van een extreem turbulent tijdperk. Waarin Knot achtereenvolgens te maken kreeg met een financiële crisis, een eurocrisis, een pandemie en een oorlog. En dankzij Donald Trump hoefde hij zich ook in zijn laatste maanden niet te vervelen. Vier opvallende momenten uit die periode schetsen de methode-Knot.
De benoeming van Knot als president van De Nederlandsche Bank is meteen de eerste onverwachte wending. Dat het kabinet de 44-jarige topambtenaar van het ministerie van Financiën kiest in plaats van DNB-kroonprins Lex Hoogduin, komt voor buitenstaanders als een complete verrassing. Op redacties grijpen economisch journalisten in verwarring de telefoon en duiken in de archieven; ze weten weinig tot niets over de man.
Toenmalig premier Mark Rutte en minister van Financiën Jan Kees de Jager maken met hun benoeming duidelijk dat ze niet tevreden zijn over de recente prestaties van DNB. In de voorgaande jaren is er een stevige bankencrisis geweest met miljarden kostende reddingsoperaties bij ABN Amro en ING. Als toezichthouder op de banken is DNB niet scherp genoeg geweest, is het oordeel in Den Haag.
Dus drukt Financiën een benoeming door van iemand uit ‘eigen kring’. Al valt er op die karakterisering wel wat af te dingen. Zijn periode in Den Haag beslaat slechts twee jaar. Daarvoor heeft hij in totaal al 12 jaar bij DNB gewerkt.
Veel DNB’ers zien de benoeming direct zitten. Als directeur van de divisie toezicht bij DNB (2004-2009) heeft Knot een goede reputatie opgebouwd. ‘Het was een zeer spannende tijd’, herinnert Neeltje van Horen. Zij is nu onderzoeker bij de Bank of England en hoogleraar financiële economie aan de Universiteit van Amsterdam en werkte destijds in de divisie van Knot.
De crisis die banken in de VS sinds 2007 deed wankelen en omvallen omdat zij ondeugdelijke hypotheken hadden verstrekt, had net Europa bereikt; in Engeland was de bank Northern Rock in de problemen geraakt. Van Horen: ‘Knot viel op door zijn analytische benadering. Hij zorgde dat hij zo veel mogelijk informatie had en keek niet alleen naar de directe risico’s, maar ook de bredere implicaties.’
Een belangrijke conclusie over die financiële crisis was bij Knots aantreden al getrokken: veel banken bleken too big to fail. Zij mochten niet omvallen, omdat ze dan het hele financiële stelsel aan het wankelen brengen. Dus zal de belastingbetaler zulke systeembanken altijd moeten redden. Om te voorkomen dat bankiers onverantwoorde risico’s nemen, moest het toezicht worden verscherpt. En moeten de banken grotere buffers aanhouden om financiële schokken mee op te vangen.
‘Onder Klaas is DNB een voortrekker geworden in het Europees bankentoezicht’, zegt Merel van Vroonhoven, die van 2014 tot 2019 als bestuursvoorzitter van de Autoriteit Financiële Markten nauw samenwerkte met Knot. ‘Vooral door meer te kijken naar de personen die bij financiële instellingen de dienst uitmaken. Gericht op gedrag en de cultuur, dus niet alleen op de cijfers. Hoe is de tone at the top? Dat was toen nieuw.’
Van Vroonhoven prijst de manier waarop Knot in die rol met mensen omging. ‘Klaas kon heel goed op een onderkoelde manier toch heel streng zijn. Bankiers zeiden na afloop dat ze het een prettig gesprek vonden, maar ondertussen was het glashelder dat er niet viel te marchanderen. Dat is een enorme gave en werkt veel beter dan als een bullebak tekeergaan.’
Maar niet iedereen is zo lovend over het bankentoezicht onder Knot. De bankpresident en zijn collega-waakhonden in Europa lieten hun tanden onvoldoende zien, onder druk van de bankenlobby, zegt de Tilburgse hoogleraar bankwezen en financiering Harald Benink. ‘De buffers zijn de afgelopen jaren verdubbeld. Klaas Knot heeft daar openlijk voor gepleit, dat is goed, maar in Europees verband is het complex. Ze moeten eigenlijk nogmaals worden verdubbeld.
Door de intense lobby van de banken komt dat niet van de grond. Banken maken natuurlijk liever meer winst dan dat ze buffers opbouwen. De vraag is dan of je als toezichthouder bereid bent het gevecht aan te gaan. De toezichthouder moet meer zijn tanden laten zien. Als je A zegt, moet je ook B zeggen. Daarin had Knot ambitieuzer moeten zijn.’
Benink noemt het ‘heel zorgwekkend’ dat dit niet gebeurt. ‘De lessen van Lehman – de Amerikaanse bank die in 2008 door onvoldoende toezicht ten onder ging met de kredietcrisis tot gevolg – worden nu vergeten. En dat juist op een moment dat de mondiale onzekerheid groot is, met het risico op een nieuwe crisis dus.’
Terwijl het verstevigen van de banken in volle gang is, is de financiële crisis in Europa in 2012 ontaard in een schuldencrisis. Op de financiële markten zijn zorgen ontstaan over de houdbaarheid van de schulden van met name Zuid-Europese landen. Het gevolg is dat daar de rente op staatsschuld explodeert. De economieën dreigen te bezwijken en brengen zo de geloofwaardigheid van de euro aan het wankelen.
In die tijd levert Mario Draghi, op dat moment directeur van de Europese Centrale Bank (ECB), het schoolvoorbeeld van de gevleugelde uitspraak dat centraal bankieren meer een kunst dan een wetenschap is. Terwijl de paniek op de beurzen met de dag groeit, krijgt Draghi met slechts drie woorden de geest weer in de fles. Hij zal ‘whatever it takes’ doen om de euro te redden.
Draghi laat die woorden in de jaren daarna volgen door een groot aantal maatregelen die daarvoor voor onmogelijk werden gezien: de ECB koopt schulden op (wat feitelijk neerkomt op het drukken van extra geld) en blijft de rente verlagen tot zelfs onder de 0 procent.
Dat Knot het in die tijd vaak lastig heeft met de maatregelen die Draghi neemt, is geen geheim. Als DNB-president vergadert hij maandelijks in Frankfurt over het beleid van de ECB. In de raad van bankiers geldt hij samen met de vertegenwoordiger van de Duitse centrale bank Jens Weidmann als ‘havik’.
‘De haviken waarschuwen altijd voor inflatie en benadrukken dat de schulden van landen omlaag moeten’, zegt ECB-watcher Carsten Brzeski van ING. ‘Maar in de raad van centrale bankpresidenten zijn de ‘duiven’, die minder streng zijn met hoge schulden, in de meerderheid.’
Voor Knot moeten het vaak frustrerende vergaderingen zijn: hij geeft zijn mening, deelt zijn zorgen, maar met een knikje wordt anders besloten.
Knot wordt daarom weleens een burgemeester in oorlogstijd genoemd. Hij protesteerde, maar was uiteindelijk wel onderdeel van de beslissingen waar hij zelf zo tegen was. Anders dan bijvoorbeeld de Duitse bankpresident Weidmann, die uiteindelijk opstapte. ‘Het was heel goed dat Klaas bleef’, vindt Peter Praet, tussen 2011 en 2019 hoofdeconoom bij de ECB in Frankfurt.
Hoewel Praet een van de belangrijkste adviseurs was achter Draghi’s beleid, heeft hij met Knot zowel persoonlijk als professioneel een sterke band opgebouwd. ‘Hoewel de lijn van Klaas in die Draghi-tijd vaak niet is gevolgd door de meerderheid, is die wel goed gehoord’, zegt Praet.
‘Klaas’ houding was in wezen protestants’, zegt Praet. ‘Hij was ertegen dat de ECB zijn mandaat oprekte, dat was niet volgens de regels. Klaas heeft dat steeds heel goed onderbouwd. Dat deed hij ook met steeds meer begrip voor culturele verschillen, diplomatieker dan je van Nederlanders vaak verwacht. Na afloop legde hij de uitkomsten en de verschillende standpunten ook begrijpelijk uit voor het Nederlandse publiek.’
Sinds de ‘zwarte maandag’ (in 1987) is er op de Amsterdamse effectenbeurs niet meer zo’n groot verlies geleden als donderdag 12 maart 2020. De AEX index gaat die dag met 10,75 procent omlaag, in de rest van Europa is de situatie niet veel anders. De oorzaak: het coronavirus. Ziekenhuizen zijn er overvol en het dodental loopt snel op. Ook economisch zijn de gevolgen groot; de luchtvaart is tot stilstand gekomen, restaurants moeten sluiten. Er heerst grote onzekerheid over de duur en het verdere verloop van deze crisis.
Voor beleggers is er die dag nog een tegenslag te verwerken: de ECB besluit dat het in deze situatie weinig zin heeft om de rente te verlagen. In Nieuwsuur zit Klaas Knot die avond klaar om tekst en uitleg te geven.
Knots methode om de paniek weer wat te temperen, is vooral heel nauwkeurig uitleggen wat er in zijn ogen aan de hand is en wat de ECB en de overheid kunnen doen om te voorkomen dat de ‘tijdelijke schok’ permanente schade aanbrengt in de economie.
‘Als we hadden gedacht dat een renteverlaging nu zou helpen, hadden we dat zeker gedaan’, legt Knot uit. Maar in plaats daarvan heeft de ECB aan het bankwezen laten weten dat er miljarden euro’s beschikbaar zijn, zolang de banken op hun beurt hun klanten door de komende ongewisse tijd heen helpen.
Ook stelt de bankpresident zich vierkant achter de minister van Financiën. Dit is het moment voor de overheid om in te springen en burgers en bedrijven door de moeilijke periode te loodsen, betoogt Knot. ‘Wij hebben buffers opgebouwd, de banken staan er goed voor, de werkloosheid is laag, we zijn in de positie om deze schok op te vangen.’
Dit zijn de momenten waarop het er voor een centrale bankier op aankomt, waarop je moet bewijzen dat je naast de wetenschap ook de kunst van het vak beheerst. Want je kunt meters boeken over monetaire economie en historische beurskrachs hebben gelezen, maar grote schokken zien er telkens weer anders uit.
Tijdens de pandemie, en later ook tijdens de energiecrisis die het gevolg is van de oorlog in Oekraïne, bewijst Knot dat hij ook een ander aspect van de kunst van het centraal bankieren beheerst: zijn intuïtie is goed.
Zo betwist hij de modellen van zijn eigen DNB die voorspelt dat door corona de huizenprijzen zullen dalen. Hij baseert zijn stellingname dat de prijzen juist zullen stijgen op een analyse van de prijzen en het aanbod bij zijn makelaar op de hoek, zegt hij later in de Volkskrant. ‘De hele pandemie lang had ik het gevoel dat onze economie sterker was dan onze modellen voorspelden. Daar heb ik achteraf gewoon gelijk in gekregen.’
Op eenzelfde manier haalt hij zijn gelijk binnen de ECB. De modellen voorspellen dat de inflatie als gevolg van de energiecrisis tijdelijk zal zijn. Dat is een verkeerde inschatting, stelt Knot op basis van de gesprekken die hij met ondernemers voert. Ook die analyse blijkt te kloppen.
Dit soort analyses, plus de vele jaren ervaring in Frankfurt, deden de invloed van Knot de laatste jaren groeien, schat ECB-watcher Brzeski in. ‘Bovendien luistert Christine Lagarde, die Draghi in 2019 is opgevolgd, veel uitgebreider naar de verschillende argumenten van bankiers. En in tijden van inflatie slaat het gereserveerde verhaal van haviken sowieso meer aan.’
Dat het Klaas Knot emotioneel zwaar valt om de deur bij DNB achter zich dicht te slaan, is niet zo gek. ‘We weten dat de stabiliteit van het financiële systeem onder druk kan komen te staan door geopolitieke spanningen en fragmentatie’, zegt hoogleraar Neeltje van Horen. ‘Maar er kunnen ook risico’s spelen die we nu nog niet voorzien.’
Zo zijn banken de afgelopen jaren verstevigd, maar is de rol van non-banken in het financiële systeem – verzekeraars, pensioenfondsen, hedgefondsen, techbedrijven – gegroeid. Van Horen: ‘Daar zouden ook systeemrisico’s kunnen zitten.’
Daarnaast blijft klimaatverandering een belangrijk aandachtspunt voor bankpresidenten, zegt Van Horen. ‘Je hebt fysieke risico’s – zoals extreem weer – die impact hebben op de economie. Maar ook de transitie naar een klimaatneutrale economie brengt in Europa risico’s met zich mee: voor sectoren die moeten omschakelen, voor burgers die met kosten worden geconfronteerd, en mogelijk ook voor banken die leningen hebben uitstaan aan kwetsbare delen van de economie. Hoe je die risico’s beheerst, is ook een belangrijke vraag van deze tijd.’
Met dergelijke problemen heeft Klaas Knot voorlopig geen actieve bemoeienis meer. Maar het is niet uitgesloten dat hij binnen afzienbare tijd juist een van de meest invloedrijke posities inneemt: aan het hoofd van de Europese Centrale Bank. ‘Er zijn op dit moment maar een paar mensen die de kwalificaties hebben om Christine Lagarde op te volgen’, zegt Peter Praet. ‘Klaas is daar absoluut één van.’ De Nederlander heeft in Frankfurt bewezen dat hij zowel de kunst als de wetenschap beheerst. Ook heeft hij een groot internationaal netwerk opgebouwd.
‘Maar de timing is niet gelukkig’, zegt Praet. Lagardes mandaat loopt pas over twee jaar af en de vraag is hoe Knot tot die tijd in the picture blijft. Bovendien is de benoeming een zeer politiek spel tussen de eurolanden. Als Nederland wil dat de belangrijke positie in Frankfurt toevalt aan Knot, moet de regering daar nu al werk van maken, benadrukt Praet. ‘Ik hoop echt dat ze dat doen. Klaas zou er zeer geschikt voor zijn.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant