Oppositiepoliticus Sergej Tichanovski zat ruim vijf jaar in een Belarussisch strafkamp, tot hij vorige week plotseling vrijkwam. In Litouwen is hij herenigd met zijn echtgenote Svetlana Tichanovskaja, de leider van de Belarussische oppositie in ballingschap.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Sergej Tichanovski is bijna onherkenbaar als hij op 21 juni uit een taxibusje stapt in de Litouwse hoofdstad Vilnius. Na vijf jaar in een Belarussische gevangenis is de oppositieleider sterk vermagerd. Tijdens een persconferentie die volgt op zijn onverwachte vrijlating, benadrukt Tichanovski dat hij er een maand eerder nog slechter uitzag. ‘De afgelopen maand hebben ze me in de gevangenis vetgemest: boter, kwark, melk, vlees, een dubbel rantsoen.’
Tichanovski (46) werd in Vilnius opgewacht door zijn vrouw Svetlana, die tijdens de gevangenschap van haar echtgenoot is uitgegroeid tot het boegbeeld van de Belarussische oppositie. En wat Tichanovski betreft blijft ze dat: ‘Of dachten jullie dat iemand die vijf jaar in zijn eentje vast heeft gezeten, zonder toegang tot nieuws of brieven van zijn geliefden, zomaar oppositieleider kan worden?’
Zelf was Tichanovski pas een jaar politiek actief, toen hij in mei 2020 werd opgepakt. Hij trad aanvankelijk naar buiten als activist op YouTube, waar hij zich vanaf 2019 beklaagde over de corrupte Belarussische bureaucratie onder president Aleksandr Loekasjenko.
Twee jaar eerder had Tichanovski – tot dan actief als nachtclubeigenaar en organisator van concerten – een verouderd pand gekocht in het oosten van Belarus. Zijn plannen om het gebouw te verbouwen tot hotel-restaurant stuitten op een muur van bureaucratie en corruptie.
Op YouTube interviewde Tichanovski aanvankelijk Belarussen over hun leven onder Loekasjenko. Later sprak hij ook oppositiepolitici en organiseerde hij protesten tegen de regering.
In mei 2020 kondigde hij aan dat hij het als onafhankelijke kandidaat wilde opnemen tegen Loekasjenko bij de presidentsverkiezingen, later dat jaar. Loekasjenko, die Belarus sinds 1994 met harde hand regeert, is de enige president die het land ooit heeft gekend.
In zijn campagne vergeleek Tichanovski de president met een besnorde, machtsbeluste kakkerlak uit een Russisch sprookje. ‘Stop de kakkerlak’ werd Tichanovski’s campagneslogan, met een pantoffel – om de kakkerlak plat te slaan – als symbool.
Tichanovski’s campagne zou minder dan een maand duren. De Belarussische kiescommissie weigerde hem als kandidaat te registreren, omdat hij de benodigde documenten niet persoonlijk had overgedragen. Tichanovski was kort daarvoor opgepakt, officieel vanwege zijn betrokkenheid bij een antioverheidsprotest in december 2019.
In zijn plaats besloot zijn echtgenote Svetlana Tichanovskaja een gooi te doen naar het presidentschap, met Tichanovski als haar campagneleider. Eind mei werd Tichanovski opnieuw gearresteerd terwijl hij handtekeningen aan het verzamelen was voor de campagne van zijn vrouw, die zich intussen had ontpopt als Loekasjenko’s voornaamste uitdager.
De Belarussische autoriteiten beschuldigden Tichanovski van een reeks misdrijven, waaronder het organiseren van rellen en verstoring van de openbare orde. Terwijl Tichanovski vanuit de gevangenis zijn rechtszaak afwachtte, riep Loekasjenko zich in augustus 2020 uit tot winnaar van de presidentsverkiezingen.
De oppositie beschuldigde Loekasjenko van massale verkiezingsfraude. Ook de Europese Unie heeft de uitslag nooit erkend. De vervalste verkiezingen leidden tot grootschalige protesten in Belarus, die keihard werden neergeslagen. Enkele dagen na de stembusgang vluchtte Svetlana Tichanovskaja met haar twee kinderen naar Litouwen, van waaruit zij nog altijd oppositie voert tegen Loekasjenko.
In december 2021, anderhalf jaar na zijn arrestatie, werd Tichanovski veroordeeld tot 18 jaar strafkamp. Hij kwam terecht in het strengste gevangenisregime dat Belarus kent.
Een groot deel van zijn tijd bracht Tichanovski door in isoleercellen, vertelde hij op de persconferentie in Vilnius. Hij had geen enkel contact met de buitenwereld, mocht zelden naar buiten, kreeg slecht te eten en moest het regelmatig zonder tandenborstel en zeep stellen.
Vier keer per dag controleerden bewakers of hij zijn cel goed had schoongemaakt; als ze ontevreden waren, stuurden ze Tichanovski naar een nog strengere isoleercel. ‘Het was een nachtmerrie, pure marteling’, aldus Tichanovski. Toen hij afgelopen weekend werd herenigd met zijn dochter, herkende zij de kale, magere man aanvankelijk niet als haar vader.
Het weerzien met zijn gezin kwam plotseling. Kort na een bezoek van de Amerikaanse speciaal gezant Keith Kellogg aan Belarus lieten de Belarussische autoriteiten Tichanovski en dertien andere politieke gevangenen vrij. Het is onduidelijk hoe hun vrijlating precies tot stand is gekomen.
Oppositieleider Tichanovskaja bedankte de Amerikanen voor hun inspanningen om haar echtgenoot en de andere gevangenen vrij te krijgen, maar benadrukte dat er nog meer dan 1.150 Belarussen om politieke redenen vastzitten.
Ook Tichanovski zelf richtte zich na zijn vrijlating tot de Amerikaanse president Donald Trump: ‘Hij heeft dusdanig veel macht dat hij met één woord alle politieke gevangenen vrij kan krijgen. Ik vraag hem dat woord nu uit te spreken.’
Bekende Belarussische oppositiefiguren als Viktor Babariko, Maria Kolesnikova en Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski zitten al jaren vast onder vergelijkbare omstandigheden als Tichanovski.
De jaren in het strafkamp hebben Tichanovski’s verzet niet gebroken. ‘We moeten blijven strijden tegen het loekasjisme’, zei de oppositiepoliticus in Vilnius. Volgens hem heeft Loekasjenko Belarus veranderd in ‘een land zonder rechtvaardigheid en mededogen, een koninkrijk van de meest schaamteloze leugens’.
Bovenal hekelt Tichanovski de onverschilligheid die het voortbestaan van Loekasjenko’s regime mogelijk maakt. ‘Onlangs vroeg ik aan een van mijn bewakers of hij het normaal vond dat Loekasjenko al decennia aan de macht is’, vertelde Tichanovski. ‘Ach, hij betaalt onze salarissen’, gaf de bewaker hem ten antwoord.
• Mensenrechtenactivist Ales Bialiatski zit sinds 2021 vast. In de gevangenis is de gezondheid van de 62-jarige Bialiatski snel achteruitgegaan. Voor zijn werk als activist ontving Bialiatski in 2022 de Nobelprijs voor de Vrede.
• Muzikant en oppositiepoliticus Maria Kolesnikova werd in 2021 veroordeeld tot een jarenlange gevangenisstraf, voor betrokkenheid bij de protesten na de frauduleuze verkiezingen van 2020. Eind vorig jaar waarschuwde haar familie dat Kolesnikova nog maar zo’n 45 kilo weegt en met ernstige gezondheidsklachten kampt.
• Bankier Viktor Babariko kreeg in 2020, net als Sergej Tichanovski, geen toestemming om mee te doen aan de presidentsverkiezingen. Hij zit een gevangenisstraf uit van 14 jaar wegens omkoping, een veroordeling die mensenrechtenorganisaties beschouwen als politiek gemotiveerd.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant