Het was het jaar van afscheid nemen, van personages in waanzinnige sterfscènes en van achterhaalde ideeën. Welke voorstellingen sprongen er daarbij uit? Van F*ck Lolita (Het Zuidelijk Toneel) tot een dubbele dosis Daniël Arends: de theaterredactie zet de beste producties op een rij.
In een van de mooiste scènes van het afgelopen theaterseizoen sterft een oude man. Dat gaat niet vanzelf: het is een delirant gevecht, een schuchtere dans, een grillig afscheid – en bovenal een wonderschone exercitie.
De scène, die ruim een uur duurt, komt uit Nachtwacht (2), een voorstelling over een man die aan het einde van zijn leven in een verzorgingshuis steeds meer casus dreigt te worden dan mens van vlees en bloed. Het kenmerkende totaaltheater van het Groningse gezelschap Nite, waarin toneel, muziek en dans samensmelten tot een veelkoppig theatraal monster, bereikte hier een voorlopig hoogtepunt.
Nachtwacht was hartverscheurend, aards en poëtisch, klauwde zich onherroepelijk in je vast maar bleef ongrijpbaar. Via verzet, ontkenning en verzoening danste acteur Jack Wouterse uiteindelijk het leven uit.
Terugblikken op een theaterseizoen voelt soms ook een beetje als denken aan de doden. De beste voorstellingen worden goede vrienden, met wie je eventjes heel nauw hebt opgetrokken, maar waarvan je ook afscheid hebt moeten nemen. De beelden vervagen, maar het gevoel waarmee je de zaal uitliep, beklijft. Dat stemt tegelijkertijd weemoedig én gelukzalig.
Misschien dringt deze vergelijking zich op omdat dit theaterseizoen excelleerde in waanzinnige, hartroerende sterfscènes. Een ander voorbeeld, even moedig, koppig en ontroerend, komt uit Antigone (6) van Het Nationale Theater. Als onwrikbare idealist verkiest Antigone (weergaloos vertolkt door Yela de Koning) de dood: aanvankelijk vol vuur, maar gaandeweg daalt de alomvattendheid van haar beslissing in. Dan moet ze het onmogelijke doen: zich verzoenen met haar dood. ‘Ik begrijp nu pas hoe simpel het was om te leven’, zegt ze in een ontroerend moment.
Er werd dit seizoen op de theaterplanken veelvuldig afscheid genomen. Niet alleen van fictieve personages in meeslepende sterfscènes, maar ook van achterhaalde denkbeelden, slechte gewoonten en vermeende idolen.
Meerdere theatermakers namen afstand van het idee dat de mens het centrale middelpunt van de aarde is. Theatercollectief Plankton verbeeldde in Er rent een berg voorbij met beschilderde bordkartonnen panelen de 4,54 miljoen jaar durende geschiedenis van de aarde: van de oerknal tot het onontkoombare einde. De mens is daarin hooguit een figurant, die vlak voor het einde om het hoekje komt kijken, maar even snel weer verdwijnt.
In de monoloog De wand (4) van Marlen Haushofer (geregisseerd door Eline Arbo bij Internationaal Theater Amsterdam), is de mensheid nagenoeg uitgestorven en moet een laatste overlevende (Chris Nietvelt) zich aanpassen aan de woekerende natuur, in plaats van andersom. Holly Goosebumps (7) van Het Zuidelijk Toneel werd zelfs in- en uitgeluid door Mama Gaia, moeder aarde zelf.
En ondertussen rouwde theatergroep De Warme Winkel in de theatrale afscheidsdienst A Beauteous Evening, Calm and Free om het uitsterven van dieren – van het fladderende pimpernelblauwtje tot de Chinese vlagdolfijn.
Veel makers zijn zich de laatste jaren niet alleen opnieuw tot de wereld, maar ook tot het eigen theaterveld gaan verhouden. Nieuwe (vaak vrouwelijke) theatermakers vestigden hun naam en positie: na Eline Arbo, Daria Bukvić, Nina Spijkers en Sarah Moeremans, kunnen we sinds dit seizoen definitief niet meer om regisseurs Belle van Heerikhuizen, Ada Ozdogan en Silke van Kamp heen.
Bij de grote gezelschappen maakten hiërarchische machtsstructuren ondertussen geregeld plaats voor meer collectief ingestoken maakprocessen, met extra oog voor het welzijn van alle makers (voor én achter de schermen).
Oók bij de mannen overigens, gelukkig: zo brak regisseur Eric de Vroedt van Het Nationale Theater tijdens het maken van zijn marathonvoorstelling De seizoenen rigoureus met zijn minutieuze, controlerende werkwijze, om meer collectiviteit en spelplezier het repetitielokaal binnen te halen.
Bijzonder is dat die toegenomen aandacht voor onderlinge zorgzaamheid zich ook lijkt te vertalen naar de repertoirekeuze: op het podium werd geregeld de aandacht gevestigd op (mentale) gezondheid. Dat gebeurde nooit uitleggerig of droog, maar altijd theatraal en warmbloedig, en op heel uiteenlopende manieren: van modern repertoire (Anatomy of a Suicide van Collectief Lenz, The Almighty Sometimes van Theater Oostpool) tot vervreemdend muziektheater (Orchestra Soledad van Orkater, Ocean Breeze van Nite).
Zo kregen cijfertjes en grafiekjes in de krant reliëf op de podia, en werden patiënten weer mensen – die misschien lijden, maar vooral ook dromen, en vaak onaangepast en tegenstrijdig zijn, net als iedereen.
Zorgzaam is ook de voorstelling Schuldig kind (3), een moedige theaterbewerking van twee autobiografische boeken van Ted van Lieshout. Een man blikt daarin terug op een intieme affaire die hij als jonge tiener met een oudere man had. Bijzonder is dat hij wordt vertolkt door drie acteurs, die zich alle drie anders tot de herinneringen verhouden. Er is woede, afschuw, maar ook mededogen en liefde. Het tonen van die complexiteit biedt troost en inzicht.
De theatervloer was daarmee bij uitstek een arena voor nuance en diepgang, een plek om zorgvuldig te heroverwegen, herdefiniëren en herpositioneren. Want afscheid nemen betekent ook plaatsmaken: vastgeroeste kaders werden uitgezwaaid en ingeruild voor frisse denkbeelden, problematische perspectieven voor bevrijdende vergezichten.
Bij Theater Oostpool verzette Madame Butterfly zich tegen het hardnekkige westerse stereotype van de Aziatische vrouw dat Puccini met zijn opera uit 1904 introduceerde: dat van een dienstbare, gewillige en seksueel beschikbare vrouw. Theatercollectief Club Lam onderwierp ‘bloemenmeisje’ Eliza Doolittle uit My Fair Lady aan een welkome rehabilitatie.
En in de magistrale tour de force F*ck Lolita, door de theaterredactie van de Volkskrant verkozen tot beste voorstelling van het afgelopen seizoen, ontleedt een onovertroffen Keja Klaasje Kwestro hoe de 12-jarige Dolores uit de schandaalroman Lolita (1955) stelselmatig wordt gezien als een ‘vroegrijp, verleidelijk meisje’, een ‘spannende guilty pleasure’. Dat verwijt adresseert ze aan de auteur en iedereen die haar verhaal sindsdien hervertelde, maar ook aan het publiek dat haar vastbesloten bleef voorstellen als ‘verleidelijke nimfijn’.
Regisseur Silke van Kamp en schrijver Annet Bremen zetten zich met deze ijzersterke, zeer weloverwogen voorstelling definitief op de kaart. Dolores is slachtoffer van het verhaal waarin schrijver Vladimir Nabokov haar vastzette, maar op aangrijpende wijze buigt ze dat om tot een kracht. Want door haar te ‘conserveren’ in zijn roman, maakte hij haar ook onsterfelijk, realiseert ze zich. ‘Ik zal niet bestaan als ik niet word voorgesteld’, zegt ze. Met ‘het woord als wapen’ en ‘trillend van leven’ bepaalt ze uiteindelijk zelf de kaders waarbinnen ze mag worden bekeken.
Zo nemen we, weemoedig én popelend, afscheid van een bijzonder rijk theaterseizoen, om ruimte te maken voor nieuwe voorstellen, onbekende ervaringen en fantasierijke vluchtheuvels. Net als Dolores in F*ck Lolita is ons theater ongekend krachtig, en trillend van leven.
Sander Janssens
1. F*ck Lolita* door Het Zuidelijk Toneel. Een prachtige krachttoer waarin de makers steeds weer nieuwe lagen opdiepen in het personage Lolita. De speelse, intelligente tekst wordt tot ongekende hoogte gekatapulteerd door Keja Klaasje Kwestro: het resultaat is een toneelavond die bruist, snijdt en raakt.
2. Nachtwacht* door NITE. Aangrijpend totaaltheater over een stervende man die steeds verder van de realiteit losraakt. Een grillige koortsdroom die culmineert in een uitgerekte dodendans.
3. Schuldig kind* door Het Nationale Theater. Een ongekend mooie voorstelling over een jonge jongen die liefde vindt in een kwalijke relatie met een volwassen man. De verwarrende combinatie van genegenheid, twijfel, schaamte, schuld en zelfhaat krijgt alle ruimte.
4. De wand* door Internationaal Theater Amsterdam. Psychologische karakterstudie over de zoektocht naar een betekenisvolle symbiose met de natuur. Chris Nietvelt laat haar aanvankelijk schokkerige spel gaandeweg prachtig ontspannen.
5. Return of the King door Sadettin Kirmiziyüz. Via een hobbelige route vol poëtische, geestige en kwetsbare omwegen verzoent Sadettin Kirmiziyüz zich met de term ‘migrantenkind’.
6. Antigone door Het Nationale Theater. Yela de Koning maakt indruk als weerbarstige en levenslustige Antigone, in gelaagd en zeer toegankelijk repertoiretoneel waarvan je elke seconde doorvoelt wat er op het spel staat.
7. Holly Goosebumps door Het Zuidelijk Toneel. Vrolijk buitelend over een veelvoud aan popculturele verwijzingen tuigt regisseur Ada Ozdogan een wezenlijk verhaal op over identiteit en de verregaande kracht van verhalen.
8. De herontdekking van de hemel* door Manu van Kersbergen en .Multibeat. Als een baken van licht weet Manu van Kersbergen keer op keer te troosten met zijn emotionele teksten, zelfreflectie en diepe stem.
9. Arthur & Friedrich - Een nacht in Bayreuth* door Linssen & Provily. Een verrassend hoopgevende dialoog tussen twee filosofen, waar je dankzij het lichtvoetige spel vol levensvreugde weer vandaan komt.
10. De dood van Benny Simons* door Orkater. Een warmhartig portret van een jonge man die vecht tegen verwachtingen van zijn omgeving. Daniël Kolf is in de titelrol gevaarlijk innemend en prachtig feilbaar.
De voorstellingen met * zijn ook komend seizoen nog in de theaters te zien.
1. High Class Bitch en Had ik maar nooit zo aardig gedaan* door Daniël Arends. Imposant hoe Nederlands populairste cabaretier Daniël Arends niet één, maar twee vlijmscherpe cabaretshows op dezelfde avond weet te spelen. Wie beide shows bezoekt ziet een bijzonder tweeluik ontstaan met verschillen én dwarsverbanden.
2. Rekhalzen* door Yentl en de Boer. In een subliem concert vol parels van liedjes – zoals het flitsende nummer over ‘beren op de weg’ – vinden Yentl Schieman en Christine de Boer hun ideale (en unieke) theatervorm.
3. Nergens anders door Micha Wertheim. Micha Wertheim onderzoekt of er voor zijn grootste angsten nog wel plek is in het theater, met een originele vorm in dienst van zijn zoektocht: van einde naar begin in dertien verrassende hoofdstukken.
4. Let’s Get Louder door Stephanie Louwrier. De meeste kracht patst Stephanie Louwrier in deze show uit de bevrijdende dans waarmee ze de eenzame zoektocht naar haar stemgeluid eindigt: een ontroerende, overrompelende ervaring.
5. Vrijdag Doemsdag* door Remko Vrijdag. In zijn bijzondere eerste solo zoekt Remko Vrijdag de grens op tussen cabaret en toneel met zijn verhaallijn over de ‘laatste mens op aarde’, absurde sketches, liedjes, imitaties en typetjes.
1. Onze Jordaan* door TEC Entertainment en Theateralliantie. Knap om direct raak te schieten met een geheel nieuw geschreven Nederlandse musical. Diederik Ebbinge raakte een nostalgische snaar met zijn verhaal over de link tussen de Italiaanse opera en de Amsterdamse volkswijk de Jordaan.
2. Dear Evan Hansen* door Medialane en Theateralliantie. Geslaagde Nederlandse vertaling van de Amerikaanse succesmusical over de liegende, maar ook innemende tiener Evan Hansen. Ward van Klinken doet het fantastisch in de titelrol.
3. Elisabeth* door Albert Verlinde Theater. Meer duisternis en minder kroonluchters in deze prachtige nieuwe versie van de tragische musical over de Oostenrijkse keizerin Sisi. De vondst van een jonge én een oude Elisabeth (Danique Dusée en Pia Douwes) werkt dramatisch sterk.
4. Moulin Rouge!* door Stage Entertainment. Veel spektakel, dans en heerlijke popmuziek in deze overdonderende totaalbeleving, waarvoor het Utrechtse Beatrix Theater knap werd omgetoverd tot de Parijse nachtclub.
5. Josephine B. - Een leven in revue door De Graaf & Cornelissen Entertainment. Vlotte en amusante vertelling over het indrukwekkende leven van de revuester te Parijs Josephine Baker, met veel dank aan de geweldige hoofdrol van Channah Hewitt.
1. Alleen maar lieve jongens (8+) door HNTjong. Een delicate, liefdevolle zoektocht naar de kernwaarden van het moderne gezin. Piet Kooij is fenomenaal als stuiterbal Zeno.
2. De Gorgels (6+) door MORE Theater Producties. Lekker analoog poppentheater voor een huidige generatie, gebaseerd op de populaire boekenreeks van Jochem Myjer. Een warme, liefdevolle vertelling.
3. De grootste goochelshow (6+) door De Toneelmakerij en Bijlmer Parktheater. Slapstick en tragedie lagen nog nooit zo dicht bij elkaar als in deze knappe show over omgaan met verlies en verdriet, bedacht en gespeeld door Serge Hogenbirk en José Montoya als goochelende broertjes.
4. Kind of Human (14+) door Theater Sonnevanck en Theater Oostpool. Perfecte filosofische sciencefiction voor jong en oud, over de gevaren én geneugten van AI bij rouwverwerking.
5. A Country Inside My Head (12+) door HNTjong en Dimphna van Kempen. Aanstekelijke TikTokmonoloog van regisseur Dimphna van Kempen en schrijver Sanne Schuhmacher, over de veerkracht en levensvreugde van een groep jonge meiden in dit voor hen nieuwe land.
1. Oasis* van choreograaf Denden Karadeniz door Zero Dance Theatre. Prachtig collectieve dansreis over ieders individuele zoektocht naar bezinning, met gedurfde stiltes en een vloeiende mix van hiphop en eigentijdse dans.
2. Iungo* van choreograaf Adriaan Luteijn door Introdans en gastdansers Eva Eikhout en Joseph Tebandeke. Ongelooflijk ontroerend treffen op, onder, achter en voor een hek: een hecht groepsstuk over verbinding zoeken en zelfstandig blijven.
3. Alphabets of Flesh door Rover, Roshanak Morrowatian en Mami Izumi. Gloedvol duet door tegenstelde danspersoonlijkheden over ontheemding, thuisgevoel en wat het voor een lichaam betekent om ‘in diaspora’ te zijn.
4. Into the Hairy XL van choreograaf Sharon Eyal door Nederlands Dans Theater 1 en Sharon Eyal Dance (S-E-D). Griezelig goede uitbreiding van zeven naar 28 duistere danszielen die als één ademend organisme onze onheilspellende wereld recht in de bek kijken.
5. Typhoon van choreograaf Krisztina de Châtel door Introdans. Stoere herneming van iconische dansklassieker over de strijdbare mens die onvermoeibaar in gevecht blijft met de stormkracht van drie windmachines.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant