De EU heeft het gehad met ‘Viktator’ Orbán en diens verzet tegen het lidmaatschap voor Oekraïne. Op de EU-top zal donderdag opnieuw blijken dat de onderhandelingen met Kyiv via een schaduwproces gewoon doorgaan. ‘Het gaat nu om het politieke signaal.’
is EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
De Europese Unie is ‘onwrikbaar’ in haar streven om Oekraïne lid te maken van de EU. Dat zullen 26 van de 27 Europese regeringsleiders donderdag zeggen, alleen de Hongaarse premier Viktor Orbán weigert deze conclusie te onderschrijven. Maar zijn veto tegen Kyiv valt dood.
Het is de derde keer in vier maanden bij drie opeenvolgende EU-toppen dat de regeringsleiders conclusies trekken over Oekraïne zonder Orbán. De uitzondering - geen unaniem gesteunde slotverklaring - wordt hiermee de regel. Iedereen in Brussel heeft het gehad met ‘Viktator’, de bijnaam voor de langstzittende premier (sinds 2010) aan de EU-tafel.
‘Je wordt er pischagrijnig van’, zegt een nauw betrokken EU-ambtenaar. Helemaal omdat Orbán zeker tot de volgende Hongaarse verkiezingen - verwacht in april 2026 - de koers van zijn land bepaalt. En daarna misschien ook nog steeds. Daarom heeft de EU afgelopen maanden achter de schermen een ‘schaduwsysteem’ opgebouwd om de toetredingsonderhandelingen met Kyiv gewoon door te laten gaan. Ondanks de blokkade van Boedapest. Om geen tijd te verliezen aan Orbáns rabiate opstelling, én om te voorkomen dat Kyiv de moed verliest en de door de EU geëiste hervormingen stopzet.
En dat terwijl Zelensky aanvankelijk een bliksemstart maakte met zijn verzoek lid te kunnen worden van de EU. De aanvraag kwam op 28 februari 2022, vier dagen nadat Rusland zijn land was binnengevallen. Vier maanden later verleende de EU de kandidaatstatus aan Oekraïne: de Oekraïners vochten immers voor onze vrijheid. Voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie stak haar politieke nek uit om Kyiv deze status in recordtijd te bezorgen.
Kyiv voerde met grote snelheid een eerste serie hervormingen door en in december 2023 besloten de leiders dat de toetredingsonderhandelingen daadwerkelijk konden beginnen. Orbán was op het moment van dat besluit even ‘constructief’ naar het toilet. In juni 2024 kwam het officiële startschot, al met al krap twee jaar na de aanvraag van het lidmaatschap. Dat was even slikken voor kandidaatland Albanië, dat dertien jaar had moeten wachten op onderhandelingen. En Noord-Macedonië, dat al achttien jaar zag verstrijken.
De terugslag voor Kyiv - en 26 EU-landen - kwam in februari dit jaar. De Commissie had in de maanden ervoor geanalyseerd wat Oekraïne moet veranderen om aan de vele duizenden Europese wetten te voldoen, en adviseerde de onderhandelingen over cluster 1 - de wetgeving over de rechtsstaat en democratische instituties - te openen. Boedapest antwoordde met een hard ‘nee’, en unanimiteit van de lidstaten is vereist in deze.
De Commissie en de andere 26 landen waren niet verrast, achter de schermen was een plan-B ontwikkeld om het Hongaarse veto te omzeilen. Niets weerhield de lidstaten er immers van om de onderhandelingen gewoon te beginnen zonder officiële opening. De juridische dienst van de lidstaten bevestigde in een mondelinge toelichting dat deze parallelle route door de beugel kan.
En dus levert sindsdien Kyiv zijn hervormingsplannen aan, de Commissie beoordeelt die, waarna de EU-landen dat oordeel overnemen en Oekraïne weer verder gaat. Drie van de zes clusters EU-wetgeving worden inmiddels besproken, de andere drie komen dit najaar op tafel. De Hongaarse vertegenwoordigers zitten er wat verslagen bij volgens betrokkenen, in de wetenschap dat deze trein voorlopig niet stopt.
De hoop bij de andere EU-landen is dat Orbán in april de verkiezingen verliest en in Hongarije na zestien jaar eindelijk een andere politieke wind gaat waaien. Dan zou - met alle gemaakte voortgang - het openen en sluiten van de clusters snel op elkaar kunnen volgen. De afronding van een cluster - het EU-oordeel dat Oekraïne aan de EU-wetten voldoet - vergt wel echt unanimiteit.
‘Het is een schaduwproces’, zegt een EU-diplomaat. Om geen tijd te verliezen en Kyiv gemotiveerd te houden. De wetswijzigingen die Oekraïne moet doorvoeren zijn immers ingrijpend en pijnlijk. ‘Van onderhandelen is geen sprake’, stelt een tweede diplomaat. ‘Het gaat gewoon om het overnemen van alle EU-wetten. Die clusters zijn de brandende hoepels waar de kandidaat doorheen moet springen.’
De 26 zijn verenigd in hun afkeer van Hongarije. Met ontzetting keken ze afgelopen weken naar het referendum dat Orbán in Hongarije heeft georganiseerd over de vraag of Oekraïne lid mag worden van de EU. ‘Nee’, is het antwoord van Orbán, die de komst van de Oekraïners neerzet als een sprinkhanenplaag die alle welvaart in Europa zal vernietigen.
Dat betekent niet dat iedereen even blij is met dat schaduwproces. Nederland en Frankrijk volgen het met argusogen. Beide landen vrezen voor een uitholling van het uitbreidingsproces, waarbij Kyiv bochtjes mag afsnijden. Dat neemt niet weg dat minister Caspar Veldkamp van Buitenlandse Zaken onlangs op bezoek in Lviv toezegde waar mogelijk Oekraïne te helpen bij de toetredingsonderhandelingen.
‘Het gaat nu om het politieke signaal’, zegt een Commissie-ambtenaar van een groot EU-land. Zelensky zit momenteel in een weinig benijdenswaardige positie. Zijn land krijgt voorlopig geen Navo-lidmaatschap, in de oorlog verliest hij steeds iets aan terrein en de onbelemmerde export van graan naar de EU is afgeknepen. ‘Laten we hem niet het perspectief op het EU-lidmaatschap ontnemen’, aldus de ambtenaar. ‘Zelensky heeft dat licht aan het eind van de tunnel nodig. Oekraïne doet meer dan welk ander kandidaatland ook.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant