Een samenleving zonder wortels raakt uitgehold. Dat is voor onze democratische samenleving levensgevaarlijk. Daarom moeten we de idealen van de Verlichting weer omarmen: vrijheid, gelijkheid en broederschap.
In 1942 besluit de Joodse Franse filosoof Simone Weil haar thuisland te ontvluchten. Zij komt in Londen terecht en ontmoet daar mensen die nadenken over de wederopbouw. Weil had daar zelf ook de nodige ideeën over. In ballingschap, op afstand van de oorlog in haar geliefde Frankrijk, stelde zij zich de vraag: waarom waren de Fransen relatief zo snel gecapituleerd? Dat had volgens haar niet alleen met militaire strategie te maken. Weil zag hoe gemakkelijk haar landgenoten zich aanpasten aan de regels van de bezetter.
Volgens Weil was Frankrijk al voor 1940 een ontworteld land geworden. Frankrijk was een land zonder fundament. In de jaren voor de oorlog waren veel Fransen hun geloof en overtuiging verloren in iets groter dan zij. In religie of waarden. De politiek sprak niet meer tot de verbeelding. Er waren geen gedeelde verhalen meer. De samenhang was ver te zoeken.
Een samenleving zonder wortels raakt uitgehold. Een land kan lange tijd nog een aanzienlijke bovenbouw hebben. We kunnen lang doen alsof het allemaal heel goed gaat. Maar ondertussen verdwijnt het fundament. In ballingschap schreef Weil over een ander Frankrijk, met een sterke fundering. De titel van het boek waarin zij dat betoogt heet heel toepasselijk L’enracinement (in het Nederlands vertaald als Verworteling.) Een sterke samenleving is gebaseerd op diepe en gezonde wortels.
Over de auteurs
Joost Röselaers, Don Ceder en Shula Rijxman zijn initiatiefnemers van de Nacht van de Verlichting, die maandag 23 juni plaatsvindt. Sprekers zijn o.a. Femke Halsema, Sigrid Kaag en Marlene Dumas.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
De analyse van Weil lijkt over onze tijd te gaan. Ogenschijnlijk gaat het in Nederland goed. De economie groeit langzaam door. Over het algemeen is er grote waardering voor de democratische rechtsstaat. Maar ondertussen kun je als burger geen lid worden van de grootste politieke partij van het land. Het gezag van rechters wordt aangetast. Instituties die de basis vormen van de democratie worden sterk ondermijnd.
In de Verenigde Staten en Hongarije gaat de ondermijning steeds verder. Dat mogen we vooral als een waarschuwing beschouwen. Weil leert ons dat ook in 2025 de kern van het probleem in de ontworteling ligt. Er is geen gedeeld verhaal meer dat zingeving en samenhang biedt. Er zijn geen transcendente waarden die voor iedereen gelden. Er zijn geen tradities meer die ons dragen en waar wij trots op zijn.
Dat is voor onze democratische samenleving levensgevaarlijk. Weil heeft aan den lijve meegemaakt hoe snel alles kan verdwijnen waar je houvast aan ontleende.
Er is een traditie waar wij ook in onze tijd kunnen wortelen. En dat is de Verlichting. De idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap. Waarbij, in de woorden van Jan Terlouw: ‘Vrijheid is niet: doen waar je zin in hebt. Vrijheid is: verantwoordelijkheid nemen voor wat je doet.’ Vrijheid is een voorwaarde tot broederschap. En juist aan dat laatste ontbreekt het sterk in onze gepolariseerde samenleving.
We zijn vrijer dan ooit. Maar ook eenzamer en meer op onszelf aangewezen dan ooit. We hebben allen een verantwoordelijkheid voor het grotere geheel.
Tijdens de Nacht van de Verlichting willen wij onze wortels weer ontdekken en versterken. De Nacht is het begin van een beweging. Het begint bij de inhoud. Bij de wortels. Pas daarna is het nodig te spreken over politieke keuzes en strategie. Wij nodigen expliciet alle partijen en mensen van alle achtergronden uit om hieraan mee te doen. Er zijn geen grenzen aan de Verlichting.
Wij verheerlijken de Verlichting overigens ook niet. De Verlichting vraagt juist van ons om kritisch te zijn, ook op de Verlichting zelf. De Verlichting heeft te veel de ratio geïdealiseerd. Zij heeft te weinig aandacht geschonken aan de natuur, de groei van de mens ging boven alles. De Verlichting steunde bewegingen die zich door de slavernij lieten verrijken.
In L’Enracinement wijst Simone Weil er terecht op dat de idealen van de Verlichting prachtige, maar lege woorden zijn geworden. Ontworteld. Maar dat is geen reden om de Verlichting aan de kant te schuiven. Integendeel. Het is de enige traditie die ons met elkaar kan verbinden. En zij raakt daar vele verhalen en waarden toe. Het is de hoogste tijd dat Nederland zich weer laat verlichten.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant