De Navo-top komende week zal trachten een beeld uit te stralen van eenheid en hernieuwde kracht, al zien vriend en vijand hoe geforceerd de poging is met Donald Trump aan het roer. Toch kan er een ‘nieuwe Navo’ en zelfs een ‘nieuw Europa’ uit diens destructieve diplomatie opstaan.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
Het lijdt geen twijfel dat de Haagse Navo-top, de eerste in Nederland in 75 jaar, een historisch karakter krijgt. ‘Le roi est mort, vive le roi!’, zeggen de Fransen. Het is ook van toepassing op de trans-Atlantische alliantie: de Navo is dood, leve de Navo!
Al langer is duidelijk dat de oude Navo, die stutte op Amerikaans politiek leiderschap en Amerikaanse militaire macht, op sterven na dood is. Op zich beviel deze taakverdeling de Europeanen prima, ook na de Koude Oorlog, omdat die ze in staat stelde hun nationale veiligheidsbelangen tegen minimale kosten zeker te stellen. Europese federalisten vergeten het weleens, maar het Amerikaans leiderschap en de Amerikaanse veiligheidsgarantie schiepen na 1945 het klimaat waaronder Europese samenwerking van de grond kon komen. Zo werd het Amerikaanse Marshallplan uit 1948, in de woorden van de historicus Richard Barnet, ‘de katalysator voor een beweging naar West-Europese eenheid’.
Maar dat oude model van totale Amerikaanse dominantie verloor in Washington gaandeweg zijn glans na de Koude Oorlog: de binnenlandse consensus over de internationale politieke leidersrol erodeerde en de militair-strategische focus van de VS verplaatste zich naar China en de Stille Oceaan. Beide ontwikkelingen vertaalden zich in minder betrokkenheid bij Europese veiligheid en vooral de behoefte aan meer evenwicht in de relatie tussen de VS en Europa.
Deze viel af te lezen uit president Barack Obama’s ‘leiderschap vanaf de achterbank’ bij de Europese interventie in Libië in 2011, uit Obama’s passieve reactie op de Russische annexatie van de Krim in 2014, en uit de voortdurende stroom oproepen aan Europeanen het heft meer in eigen handen te nemen. Deze bleven grotendeels aan dovemansoren gericht, zelfs nadat op de Navo-top in Wales in 2014 een nieuwe norm was afgesproken van 2 procent defensie-uitgaven van het bruto binnenlands product (bbp).
Oude gewoontes slijten moeilijk: zoals Europeanen verslaafd bleven aan Amerikaans leiderschap, zo bleven Amerikanen gewend de lakens uit te delen. Er was iemand van buiten de politiek-bestuurlijke elite voor nodig om met de botte bijl de bakens te verzetten. Enter Donald Trump.
Trumps afkeer van ‘de Europeanen’, de Europese Unie en van ‘wanbetalers’ binnen de alliantie zorgde, hand in hand met het groeiende besef van de Russische dreiging, al tijdens zijn eerste termijn voor een stijgende lijn in de Europese defensieuitgaven. Ditmaal slaagt Trump erin, met zijn dreigement om de stekker uit de alliantie te trekken terwijl het in Oekraïne en Europa alle hens aan dek is, de bondgenoten te laten tekenen voor verhoging van de defensieuitgaven tot 5 procent van het bbp.
Dat komt ook door de spitsvondigheid van Navo-chef Mark Rutte. Hij bedacht een nieuwe categorie van ‘defensiegerelateerde uitgaven’ om zo een brug te slaan tussen de grondige investeringen en hervormingen die volgens de Navo-analyse nodig zijn voor het herstel van collectieve defensie (die uitkomen op ongeveer 3,5 procent) en Trumps harde eis van 5 procent. Maar het blijft opmerkelijk (en zorgelijk) dat Trumps dreigementen voor elkaar krijgen wat Poetin niet lukte met zijn grote invasie.
Hoe het ook zij, als het niet bij woorden blijft en er behalve Spanje niet ook andere bondgenoten van de kar vallen, zal er over tien jaar veel meer evenwicht zitten in de alliantie tussen de VS en Europa (inclusief Canada). Europese landen realiseren zich, gedwongen door Trumps radicale koerswijziging over Oekraïne, dat ze desnoods hun veiligheidsbelangen alléén moeten veiligstellen. Een revolutionair inzicht: het continent begint te beseffen dat het in een wereld terecht is gekomen waarin het pompen of verzuipen is.
De afspraken die komende week in Den Haag worden gemaakt, bieden (samen met de financiële en budgettaire voorwaarden die hiervoor binnen de EU worden gecreëerd) voor het eerst sinds de Koude Oorlog uitzicht op een Europa dat gaat investeren – niet alleen militair, maar ook politiek – in wat je zou kunnen omschrijven als geopolitiek handelingsvermogen.
Maar er zit natuurlijk een ander ‘historisch’ aspect aan de top die wordt beheerst door angst voor de grillen van Trump: de militaire versterking van de alliantie wordt aangekondigd onder de voortdurende dreiging dat zij diplomatiek uiteenvalt. Typerend waren de meldingen vanuit het Torentje en het Witte Huis dat Trump echt naar de top komt. Echt hoor. Was het ooit nieuws dat de leider van de vrije wereld naar de jaarlijkse top komt van de alliantie die hij leidt?
Evengoed blijft het tot het laatst onduidelijk of Trump komt, en zo ja, voor hoelang. Israëls militaire aanval op Iran – en mogelijk toenemende Amerikaanse betrokkenheid daarbij – kan nog roet in het eten gooien, net zoals deze week gebeurde tijdens de G7-top in het Canadese Kananaskis.
In de voorbereidingen is alles gedaan de top Trump-proof te maken, oftewel bestand tegen Trumps luimen. Zo is er maar één formele vergadering van de 32 leiders. De slotverklaring, die doorgaans vele kantjes beslaat, wordt superkort en is gericht op verhoging van de defensie-uitgaven en de noodzaak de defensie-industrie op te krikken. Geen vergadering, geen leider, geen woord mag Trumps woede wekken. Maar nu Spanje een spaak tussen de wielen van deze strategie heeft gestoken, staat het beoogde rimpelloze scenario op losse schroeven.
Los daarvan blijft er een reusachtige olifant in de kamer: Oekraïne. Dat is sinds het aantreden van Trump een splijtzwam geworden doordat hij radicaal het roer heeft omgegooid. De Oekraïense president Zelensky zal slechts aanwezig zijn bij het koninklijk diner op dinsdagavond, net als de leiders van de ‘Indo-Pacific Four’ (Australië, Japan, Nieuw-Zeeland en Zuid-Korea). Natuurlijk zal Zelensky wel achter de schermen kunnen pleiten voor meer westerse druk op Poetin.
Rutte heeft, om te voorkomen dat Oekraïne helemaal gemarginaliseerd wordt op de top, een werkdiner van de ministers van Buitenlandse Zaken omgedoopt tot Navo-Oekraïne Raad. Zo staat Oekraïne toch formeel op de agenda, zonder dat Trump erdoor wordt gestoord.
De Franse president Emmanuel Macron is fel bekritiseerd toen hij in 2019 de Navo ‘hersendood’ noemde, maar zijn woorden van toen blijven actueel. ‘De Navo werkt alleen als de ultieme waarborger (van onze veiligheid, de VS, red.) ook als zodanig optreedt’, zei hij toen. ‘We moeten de realiteit van wat de Navo is, herzien in het licht van de Amerikaanse betrokkenheid.’
Het vermoeden dat ‘Amerika ons de rug toekeert’, zoals Macron het toen formuleerde, is, zacht gezegd, niet zwakker geworden met Trumps terugkeer in het Witte Huis. Het duidelijkst waarneembaar is dat bij de oorlog in Oekraïne, die Europese veiligheidsbelangen zeer direct raakt. Trump is in veel opzichten overgelopen naar het Russische kamp: door de rehabilitatie van de van oorlogsmisdaden verdachte president Poetin, en het staken van militaire en andere hulp die Kyiv kreeg van zijn voorganger president Joe Biden.
Trump krijgt het als vredesbrenger niet over zijn lippen Rusland de aanstichter van de oorlog te noemen. Hij behandelt een agressieoorlog als een uit de hand gelopen broedertwist waaraan beide kanten schuldig zijn. Hij belt en flirt met Poetin en weigert tot dusver de strenge sancties tegen Rusland die klaarliggen in de Senaat goed te keuren, omdat hij de economische banden met Rusland wil aanhalen.
Een alliantie die bondgenoten aanzet tot herbewapening tegen een agressor die de leider van die alliantie als vriend beschouwt – dat verleent deze Navotop zijn schizofrene karakter: enerzijds mogelijk het startpunt van een nieuwe, 21ste eeuwse Navo, anderzijds wreed, surrealistisch theater. De poging een signaal van eenheid af te geven is belangrijk, maar in Moskou zijn ze niet blind. Terwijl de Russische productie en invoer van drones, raketten en munitie oploopt, raakt Oekraïne door zijn luchtafweerraketten heen. Het gevolg is bijna dagelijks in Oekraïense steden te zien: massale aanvallen tegen civiele doelen en oplopende aantallen burgerslachtoffers.
Op papier wordt de militaire slagkracht van de Navo de komende jaren enorm versterkt. Maar veel zal afhangen van de vraag of bondgenoten daadwerkelijk hun nieuwe verplichtingen kunnen en willen nakomen – en niet alleen Spanje zal daarmee grote moeite hebben.
Veel urgenter nog is de vraag of de eenheid over steun aan Oekraïne op tijd hersteld kan worden. Van de nieuwe taakverdeling tussen Amerika en Europa is op dit vlak nog weinig te merken: de EU nam vorig jaar nog steeds meer Russische energie af dan dat ze financiële steun aan Kyiv leverde. En volgens het gezaghebbende Kiel Institut für Weltwirtschaft ‘bewegen de Europeanen veel te langzaam’ om de Amerikaanse militaire hulp aan Oekraïne te vervangen.
Het vooruitzicht op een evenwichtiger verhouding tussen Amerika en Europa/Canada binnen de alliantie – dat is tot dusver Trumps enige verdienste in Navo-verband, maar geen geringe. En hoe zit het dan met de toekomst van de Navo als waardengemeenschap? Presidenten komen en gaan, maar het waren door de geschiedenis heen altijd de vijanden die de bondgenoten herinnerden aan de waarden die hen binden. Dat is zo met Poetins Rusland en zal weinig anders zijn met Xi’s China. We hebben het slecht met elkaar getroffen, vinden we dikwijls, tot we geconfronteerd worden met de alternatieven.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant