Israël is al ruim anderhalf jaar in oorlog, en nu is daar de oorlog met Iran bijgekomen. Kan de Israëlische economie dat aan?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over Israël en de Palestijnse gebieden, het Midden-Oosten en België.
Een oorlog is duur. Naast de doden, het verlies en de verwoesting, kosten wapens en soldaten veel geld, terwijl de economie vaak tot stilstand komt. Kan de Israëlische economie, die onder zware druk staat door de oorlog in Gaza, het conflict met Iran er wel bij hebben?
Wat betreft Bezalel Smotrich, de Israëlische minister van Financiën, is dat geen probleem. ‘Onze economie is sterk, stabiel en robuust’, zei hij afgelopen zondag. ‘We zullen deze nationale uitdaging samen het hoofd bieden.’
Dan Ben-David, de oprichter van het Shoresh Instituut voor sociaal-economisch onderzoek, moet lachen als hij deze woorden hoort – maar dat is niet omdat ze hem vrolijk maken. ‘Onze economie is in serieus gevaar, tenzij deze regering wakker wordt en de juiste stappen zet’, zegt hij vanuit Tel Aviv aan de telefoon. ‘Maar dat zie ik voorlopig niet gebeuren.’
Dat wil niet zeggen dat Ben-David geen vertrouwen heeft in de Israëlische economie op de korte termijn. ‘Deze is zeer veerkrachtig’, zegt hij. ‘Na conflicten in het verleden of bijvoorbeeld na corona draaide onze economie razendsnel weer op volle toeren. Dat is deels te verklaren doordat een groot deel van ons geld wordt verdiend met innovatie, technologie en internationaal onderzoek: een sector die ook tijdens een crisis grotendeels kan doordraaien.’
Maar de druk op de economie is nu groot. Tienduizenden jonge mensen die de economie normaal gesproken draaiende houden met hun bedrijf of hun kennis zijn als reservist opgeroepen en dienen in het leger – zoals zij sinds de aanval van Hamas op 7 oktober 2023 al honderden dagen hebben gedaan. ‘De vraag is hoelang zij dat volhouden’, zegt Ben-David. ‘En juist degenen uit de hightechsector, waar onze economie zo van afhankelijk is, kunnen zich gaan afvragen of zij misschien elders een toekomst voor hun gezin moeten opbouwen.’
De tekorten op de arbeidsmarkt worden ondertussen verergerd doordat Palestijnen uit de bezette Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook sinds 7 oktober 2023 geen werkvergunning meer krijgen om in Israël in de bouw of op het land te werken. Daarnaast zit de internationale luchthaven momenteel potdicht, zijn bedrijven, scholen en overheidsinstellingen al dagen gesloten, en heeft Israël sinds het najaar van 2023 bijna geen toeristen meer gezien – een sector waarin bijna 3,5 procent van de bevolking werkzaam was.
Tegelijkertijd zijn de militaire uitgaven gigantisch: in 2024 stegen zij volgens het Stockholm International Peace Research Institute met 65 procent tot 40,4 miljard euro. Dat betekent dat Israël 8,8 procent van het bruto binnenlands product aan Defensie heeft uitgegeven.
De kosten lopen dit jaar wellicht nog verder op. De oorlog in Gaza is nog steeds bezig, en elke raket van het befaamde Israëlische luchtafweersysteem Iron Dome kost rond de 35 duizend euro. Een hele nacht Iraanse raketten uit de lucht schieten, kost Israël een kleine 250 miljoen euro, becijferde Boaz Levy, CEO van Israel Airospace Industries in de Israëlische krant Haaretz.
Ook de reservisten zijn een grote kostenpost: volgens het Israëlische ministerie van Financiën is de schatkist voor 100 duizend reservisten dagelijks 61 miljoen euro aan salarissen kwijt. Daar komen de kosten voor onderdak en voedsel nog bij.
Dan is er de schade die door de oorlog wordt veroorzaakt: de gebouwen, kantoren en huizen die door raketten tegen de grond zijn geslagen. Als belangrijke economische infrastructuur wordt geraakt, zoals de luchthaven of de olieraffinaderijen bij Haifa, worden zowel de kosten als de impact op de economie nog veel groter.
Toch denkt Ben-David dat de Israëlische economie dit allemaal kan dragen. Afgelopen jaar bijvoorbeeld is de economie gewoon gegroeid. ‘De pijn op zowel de korte als de lange termijn zit hem uiteindelijk in de besluiten van onze regering’, zegt hij.
Zo wordt in het budget voor 2025 geen rekening gehouden met de nieuwe oorlog in Iran, noch met de voortzetting van de oorlog in Gaza. Ook wordt er niet gesneden in de enorme subsidies voor de ultra-orthodoxen – een groep die niet werkt, maar de heilige boeken bestudeert – maar zijn deze juist verhoogd om hen binnen de regeringscoalitie te houden. ‘Op de lange termijn is dit onhoudbaar, en moeilijke beslissingen daarover moeten nu genomen worden’, zegt Ben-David. ‘Netanyahu doet echter het tegenovergestelde omdat hij deze coalitie overeind wil houden.’
Daarnaast hebben investeerders een hekel aan onzekerheid en risico, en ook al is het internationale vertrouwen in de veerkracht van de Israëlische economie groot, een oorlog kan niet te lang duren. ‘Het inzetten van militaire kracht kan gebruikt worden om een doorbraak te creëren, maar op een gegeven moment moet je stoppen met vechten en een duurzame politieke oplossing vinden.’
En daar is Ben-David niet optimistisch over. ‘In Gaza weigert de regering een einde te maken aan de oorlog. Dat is, nog los van het menselijke leed, problematisch. Een oorlog is onvoorspelbaar en hoe langer die duurt, hoe groter het risico is op onvoorziene escalatie. We kunnen alleen maar bidden dat het met Iran anders gaat zijn.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant