De Amerikaanse bombardementen brengen de leiders in het Midden-Oosten in grote verlegenheid. Vrienden heeft Iran weinig, maar veel landen vrezen complete chaos als de VS en Israël het bewind in Teheran willen verjagen.
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Amman.
Donald Trump zou weleens de eerste Amerikaanse president in de geschiedenis kunnen zijn die een oorlog aankondigt en in één moeite door ook de vrede. Nauwelijks had hij het ‘spectaculaire succes’ beschreven van de drievoudige Amerikaanse bombardementen op Irans nucleaire installaties, zaterdagavond, of hij noteerde op sociale media dat de ‘tijd was gekomen voor vrede’. De onderliggende boodschap: laat Iran terugkeren naar de onderhandelingstafel.
Die kans is echter voorlopig verkeken. Het Iraanse regime onderhandelde tot tien dagen geleden nog volop met Washington, en voelt zich nu bedrogen. ‘Wij’ hebben de onderhandelingstafel nooit verlaten, kaatste de Iraanse minister Abbas Aragchi (Buitenlandse Zaken) terug op X, dat hebben jullie gedaan.
Luttele uren na het Amerikaanse bombardement vuurde zijn regering tientallen raketten af richting de andere vijand, Israël. Dat onderschepte de meeste raketten, maar een woonflat in Tel Aviv werd verwoest. Er vielen zo’n tachtig gewonden.
Trump heeft met zijn aanval (zonder goedkeuring van het Amerikaanse Congres) een immens risico genomen, met onduidelijke afloop. Uit alles blijkt dat de president geen trek heeft in een lange oorlog met Iran, maar die zou hij zich wel op de hals kunnen halen.
In de Arabische Golfstaten is de nervositeit groot nu ze klem zitten tussen een gehate, instabiele buurman (Iran) en een roekeloze, onvoorspelbare bondgenoot (Amerika). Qatar waarschuwde voor de mogelijke ‘desastreuze gevolgen’ van Trumps interventie, het normaliter zo minzame Oman sprak van ‘illegale agressie’. In meerdere landen zijn burgers aan het hamsteren geslagen.
Als steunpilaar van de Amerikanen kan Saoedi-Arabië het zich niet veroorloven Trump publiekelijk af te vallen, maar de irritatie (‘diepe bezorgdheid’) was onmiskenbaar. ‘Als we alles met een hamer te lijf gaan’, aldus een toonaangevende Emiraatse diplomaat tegen CNN, blijft er straks ‘niets meer intact’.
Het was een verwijzing naar de codenaam van de Amerikaanse operatie, ‘Midnight Hammer’. Zowel Saoedi-Arabië als de Verenigde Arabische Emiraten hebben veel politiek kapitaal gestoken in het creëren van stabiliteit in de regio – een wens die nu wankelt.
De Golfstaten zijn bepaald geen vrienden van het repressieve bewind in Teheran, maar vrezen algehele chaos als het duo Amerika-Israël werk gaat maken van regime change – hoezeer Trump en diens minister Pete Hegseth (Defensie) ook beweren dat ze daar niet op uit zijn. Qatar, Koeweit en Bahrein huisvesten duizenden Amerikaanse militairen, en kunnen in de vuurlinie belanden. En mocht het kwijnende bewind van opperste leider Ali Khamenei wegvallen, wie krijgt dan de controle over Irans rakettenarsenaal? Wie zegt dat het alternatief beter zal zijn?
Bijkomend probleem voor de Golfstaten is hun plek op de landkaart. Anders dan Israël (en anders dan de VS) hebben ze niet de luxe dat ze zich kunnen verschuilen achter ‘bufferstaten’ zoals Syrië en Jordanië. Iran blijft, hoe je het ook wendt of keert, een buurland. In een Chernobyl-scenario, waarbij er vanuit Iran gevaarlijke, radioactieve straling vrijkomt, kunnen Golfstaten zoals Koeweit en Saoedi-Arabië daar gelijk hinder van ondervinden.
Zover is het nog niet. Atoomagentschap IAEA zegt geen verhoogde stralingswaarden te meten. Trump beweerde de verrijkingsinstallaties in Fordo, Natanz en Isfahan ‘volledig’ te hebben vernietigd, maar dat viel dit weekend niet te verifiëren. De Iraniërs zelf beweren dat ze hun uraniumvoorraden tijdig hebben verplaatst. Op satellietbeelden waren afgelopen week zestien vrachtwagens te zien, opgesteld bij de installatie in Fordo.
De voorlopige winnaar te midden van dit alles: de Israëlische premier Benjamin Netanyahu. Een wezenlijk deel van diens tactisch plan sinds de terreuraanval van Hamas (7 oktober) en de daaropvolgende Gaza-oorlog – Amerika meeslepen in een regionale oorlog – lijkt nu in gang gezet. De regering-Trump zegt niet uit te zijn op regime change, maar legt Netanyahu ook geen strobreed in de weg, nu die daar wel op aanstuurt. Dat Israëls desastreuze Gaza-politiek van de agenda is verdreven, komt Netanyahu ook goed uit.
Het vervolg hangt in hoge mate af van het Iraanse regime dat zich ogenschijnlijk in een hoek heeft geschilderd. Aantrekkelijke uitwegen zijn er niet. Op de staats-tv verklaarde een commentator dat ‘iedere Amerikaan’ in de regio nu een doelwit is, maar dat lijkt grootspraak.
Tegenover het militair machtigere duo Israël-VS zou verdere escalatie waarschijnlijk neerkomen op zelfmoord. Iran kan ook proberen de Straat van Hormuz af te sluiten, waar 20 procent van de mondiale olie doorheen gaat. De olieprijs gaat dan door het dak, hetgeen de gemiddelde Amerikaan in zijn portemonnee zou voelen.
Een derde optie is er ook. In 2020, na de Amerikaanse drone-aanslag op de Iraanse topcommandant Qassem Soleimani, koos Iran voor een symbolische aanval op een Amerikaanse legerbasis in buurland Irak. Die aanval – groot genoeg om het gezicht te redden, klein genoeg om oorlog te voorkomen – bood een geitenpaadje. Menig Arabisch buurland zal hopen dat daar opnieuw voor gekozen gaat worden.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant