De Verenigde Staten hebben zondagnacht in Iran drie nucleaire faciliteiten gebombardeerd. Vijf vragen over de status van Irans nucleaire programma en wat de Amerikaanse aanval betekent voor de veronderstelde Iraanse route richting een kernbom.
is wetenschapsredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart.
De bommen van de VS troffen Natanz, Fordo en Isfahan. Wat deed Iran daar precies?
Op die drie locaties stonden onder meer centrifuges die worden gebruikt voor het verrijken van uranium. Met verrijkt uranium is het mogelijk een kettingreactie te veroorzaken die leidt tot een nucleaire explosie.
In de centrifuges van Natanz en Fordo en Isfahan werd uranium verrijkt, en dat verrijkte materiaal lag (deels) in Isfahan opgeslagen. Het internationaal atoomagentschap IAEA maakte eerder melding van het feit dat Iran onder meer op die laatste locatie zo’n 400 kilogram uranium had dat verrijkt was tot 60 procent. Die voorraad konden ze in theorie binnen enkele dagen verhogen tot de 90 procent die je nodig hebt voor een kernbom.
Werkte Iran inderdaad aan een kernwapen, zoals Israël en de VS beweren en waarmee ze hun aanvallen rechtvaardigen?
Dat weet niemand zeker. Allereerst zijn er ook civiele toepassingen voor zulk hoogverrijkt uranium. Zo gebruiken producenten van medische isotopen, radioactieve stoffen die worden gebruikt bij de diagnose en behandeling van meerdere ziekten, uranium dat is verrijkt tot wel 90 procent. Al zijn veel landen die zulke isotopen produceren inmiddels overgestapt op uranium met een verrijkingsgraad van hooguit 20 procent.
Bovendien gebruikt ook de nucleaire aandrijving van de militaire schepen van de VS, Rusland, de VK en India reactoren waarin materiaal zit met een verrijkingsgraad van ruim boven de 20 procent. Iran stelt bovendien al langer dat het zulk materiaal wil gebruiken voor de nucleaire aandrijving van marineschepen.
Hoewel de grote hoeveelheid van 60 procent verrijkt uranium verdacht was, betekende dat niet per se dat het land daadwerkelijk de laatste stap richting een kernwapen wilde zetten. Sommige experts hadden het vermoeden dat Iran alleen die optie op tafel wilde houden, om de onderhandelingspositie met het Westen te versterken.
Zeker is dat Iran, om een nucleair wapen te bouwen, ‘meer nodig heeft dan alleen verrijkt uranium’, schreef Richard Nephew, onderzoeker bij Columbia University en voormalig plaatsvervangend speciaal gezant voor Iran van de regering-Biden, eerder deze week in het tijdschrift Foreign Affairs.
Zo heeft het land onder meer apparatuur nodig dat het gasvormig uranium in metaal kan omzetten, moet het van dat metaal onderdelen van het wapen fabriceren, en dat wapen dan ook nog in elkaar zetten.
‘Dat alles doen tijdens een oorlog zal moeilijk zijn, zeker gegeven de decennialange pogingen van de wereld om Iran de benodigde spullen te ontzeggen. Analisten weten bovendien niet hoe dicht Iran was bij het daadwerkelijk kunnen produceren van een kernkop voor een raket’, schreef Nephew.
Sinds wanneer heeft Iran een nucleair programma?
Het Iraanse kernprogramma begon in de jaren 1950, onder het bewind van de sjah, en opmerkelijk genoeg met hulp van de Verenigde Staten. In de jaren 1970 maakte Iran plannen voor kerncentrales. Na de Iraanse revolutie van 1979 kwamen de plannen op een lager pitje te staan, waarna ze in de jaren tachtig werd voortgezet.
Vanaf de jaren negentig begon Iran vervolgens het kernprogramma uit te breiden. Het bestaan van de verrijkingsinstallaties bij onder meer Natanz werd rond 2002 ontdekt, en de ondergrondse locatie in Fordo in 2009.
In 2015 sloten de VS, China, Rusland en de EU een akkoord met Iran over beperking van het nucleaire programma in ruil voor versoepeling van de economische beperkingen. Tijdens de eerst termijn van president Trump trokken de VS zich daaruit terug, waarna de situatie volgens internationale waarnemers verslechterde. Zo weigerde Iran onder meer nog langer mee te werken aan een deel van de inspecties die ze voorheen toestonden.
Vorige maand luidde het internationale atoomagentschap IAEA, dat die inspecties uitvoerde, daarom de noodklok. Volgens een rapport dat de organisatie publiceerde, hield Iran zich bezig met geheime activiteiten die zouden kunnen uitlopen op de productie van kernwapens.
‘Maar de claims van Israël dat Iran de stap had gezet naar het daadwerkelijk bouwen van een kernbom, iets wat ze nodig hebben voor de juridische ondersteuning van een militaire aanval, dát bewijs hebben ze niet geleverd’, zei Malte Göttsche van de TU Darmstadt in Duitsland daar eerder deze week over in de Volkskrant. Göttsche is kernfysicus en doet inmiddels als hoogleraar wetenschappelijk vredesonderzoek onder meer onderzoek naar nucleaire wapenbeheersing en ontwapening.
Wat zijn de risico’s van een bombardement op dit soort verrijkingsinstallaties?
Allereerst: een conventionele bom die valt op verrijkt uranium kan geen kernexplosie veroorzaken. Om een kettingreactie in het materiaal aan te zwengelen is een zogeheten neutronenbron nodig, een specifiek mechanisme dat in een kernbom zit. Een reguliere explosie, hoe sterk ook, is niet in staat het effect van zo’n neutronenbron na te bootsen.
Wel kunnen explosies ervoor zorgen dat radioactief uranium in de omgeving terechtkomt, al valt zelfs dan de schaal van die schade mee in vergelijking met nucleaire rampen van kerncentrales zoals in Fukushima of Tsjernobyl.
De straling van uranium reist niet vreselijk ver, en veroorzaakt dus hooguit lokaal een gevaar voor de gezondheid. Mensen in de omgeving die de deeltjes inademen, kunnen bijvoorbeeld last krijgen van gezondheidsproblemen.
Het internationaal atoomagentschap IAEA liet weten dat bij de aanvallen op de nucleaire installaties vooralsnog geen radioactief materiaal is vrijgekomen.
Wat is al bekend over het effect van de aanvallen?
Nog weinig. President Trump noemde de bombardementen zaterdagavond ‘een spectaculair militair succes’, iets dat zijn defensieminister Peter Hegseth zondag herhaalde. Volgens hen hebben de VS de Iraanse nucleaire infrastructuur volledig verwoest.
Iran meldde daarentegen juist dat er niets onhelstelbaar is beschadigd, en dat de schade die de zogeheten ‘bunker buster’-bommen aan de ondergrondse faciliteiten in Fordo hadden berokkend slechts oppervlakkig was. De Iraanse Kernenergieorganisatie (AEOI) stelde eerder op zondag dat de aanvallen ‘geen invloed zullen hebben op de ontwikkeling van de nucleaire industrie’.
De aanvallen hebben zeker voor schade gezorgd, meldde ook het IAEA. Bij de installatie in Isfahan zijn in totaal bijvoorbeeld tien gebouwen beschadigd geraakt.
Volgens hoogleraar Göttsche bestaat er ‘geen enkele goede manier om het Iraanse nucleaire programma geheel te vernietigen’, zei hij eerder deze week. Zelfs wanneer je alle bekende en geheime locaties met apparatuur en uranium geheel vernietigt, dan nog beschikt het land over de kennis om het programma weer opnieuw op te bouwen.
‘Mijn inschatting zou zijn dat deze aanvallen het waarschijnlijker hebben gemaakt dat Iran tussen nu en enkele jaren een kernmacht is’, zei hij bovendien. Waar Iran tot nog toe niet de laatste stap zette naar het daadwerkelijk fabriceren van een kernwapen, zou het nu kunnen concluderen dat die aanpak niet heeft geholpen het land te beschermen. ‘Ik denk dat Iran met een schuin oog zal kijken naar Noord-Korea. Niemand valt dat land aan, omdat het land een kernmacht is.’
Niet iedereen denkt er echter zo over, schreef Richard Nephew in Foreign Affairs. ‘We kunnen later misschien terugkijken op de aanval als het eerste moment in decennia waarop de wereld zich niet langer zorgen hoefde te maken over een Iraanse bom. Jarenlang hebben analisten de mogelijke uitkomst van precies zo’n aanval bestudeerd, en kwamen daarbij tot behoorlijk verschillende voorspellingen. Nu zal iedereen erachter komen welke van die voorspellingen klopte.’
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant