De Verenigde Staten besloten afgelopen nacht hun krachtige ‘bunker buster’-bommen in te zetten om onder meer de ondergrondse nucleaire installaties in het Iraanse Fordo aan te vallen. We bellen met Midden-Oosten-correspondent Jenne Jan Holtland.
is wetenschapsredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart.
Dag Jenne Jan. Je woont in Amman, wat valt daar te merken van de Amerikaanse aanval op Iran?
‘Mijn vrouw en ik werden vanochtend gewekt door het luchtalarm. Na de Amerikaanse aanval heeft Iran opnieuw een raketaanval uitgevoerd op Israël en Amman ligt op de route van de raketten. Er waren twee salvo’s, met in totaal om en nabij de dertig à veertig raketten, waarvan er een aantal ook door de verdediging van Israël zijn gebroken. Dat alarm hebben we de afgelopen dagen vaker gehoord. Jordanië waarschuwt daarmee om binnen te blijven.
Het luchtafweergeschut van Israël schiet een deel van die raketten uit de lucht, met vermoedelijke hulp van de Amerikanen. Dat zagen we vanmorgen ook vanuit het slaapkamerraam gebeuren. Af en toe raken die brokstukken wel Jordaans grondgebied. Daarbij zijn een handvol gewonden gevallen, maar het valt in het niet bij wat er in Israël en Iran gebeurt.’
Hoe uitzonderlijk is deze aanval van de VS op Iran?
‘Deze situatie is ongekend. In zekere zin hoopt de Israëlische premier Netanyahu hier al twintig à dertig jaar op. Hij had het in de vroege jaren negentig al over het Iraanse nucleaire gevaar. In 2012 toonde hij bij de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties een kinderlijke tekening van een bom. De boodschap was toen: kijk eens hoe dicht Iran bij een atoombom is.
Sindsdien heeft hij steeds geprobeerd om de VS te overtuigen mee te doen met een preventieve aanval op Iran, maar achtereenvolgende presidenten – Obama, Trump, Biden – hebben daar ‘nee’ op gezegd. Nu lukt het toch. Dat is gigantisch en valt niet te overschatten.
Dat geldt ook vanuit het oogpunt van Iran. Zij hadden twee belangrijke strategieën voor hun veiligheid. Allereerst Hezbollah als een vooruitgeschoven schild aan de Libanese grens met Israël. Kom je aan ons, was de boodschap, dan krijg je met Hezbollah te maken. Die beweging is de afgelopen anderhalf jaar gedecimeerd en een schim van wat ze ooit was. De tweede verdedigingslinie van Iran was het nucleaire programma. Het idee was: als onze belangen in het geding komen, kunnen we een bom maken.’
Zag Iran dit aankomen?
‘Ik denk dat ze er wel rekening mee hielden. Gisteren kwamen er al berichten dat de VS hun B2 bommenwerpers aan het verplaatsen waren. Dat was natuurlijk een veeg tegen. Tegelijk denk ik dat president Trump Iran zand in de ogen wilde strooien, door te zeggen dat hij twee weken bedenktijd nodig had.’
Denk je dat Iran als reactie binnenkort ook doelen van de VS zal aanvallen?
‘Opvallend is dat Trump direct na de aanval de ‘vrede’ heeft uitgeroepen. Via de diplomatieke kanalen heeft zijn regering aan Iran laten weten: wat ons betreft, blijft het hierbij.
Alleen: dat getuigt van weinig inzicht in de belangrijke rol van het Iraanse nucleaire programma. Dat werd door het regime gezien als levensverzekering. Iran kan deze aanval niet accepteren zonder tegenreactie. Teheran heeft daar vooraf voor gewaarschuwd: terugkrabbelen zou nu gezichtsverlies betekenen. Tegelijkertijd zal het regime ook willen voorkomen dat ze de VS als oppermachtige vijand nog verder dit conflict in trekken.
De Iraniërs hadden al aangekondigd dat de militaire bases van de VS in buurland Irak een logisch doelwit vormen wanneer Amerika zich in de oorlog zou mengen. Daar bevinden zich in totaal zo’n 2.500 militairen.
Iran zou er ook voor kunnen kiezen de pro-Iraanse milities in dat land aan te sporen om die aanvallen uit te voeren. Een ander plan, een soort wild card, zou nog kunnen zijn om de Houthi’s in stelling te brengen vanuit Jemen. In beide gevallen zou Iran naar de eigen achterban kunnen suggeren: kijk, wij hebben gereageerd. Terwijl ze naar het Westen toe kunnen claimen dat ze er niets mee te maken hadden.
De situatie is onvoorspelbaar. Ook doelwitten in Bahrein en Qatar, waar de VS militaire basissen hebben, liggen binnen schootsafstand van Irans raketten. Ze zouden ook kunnen proberen om de straat van Hormuz af te sluiten, tussen Iran en de Verenigde Arabische Emiraten, en zo de internationale oliehandel een slag toebrengen. Ik weet niet of ze daartoe in staat zijn.’
Hoe valt dit in de rest van regio?
‘Voor Saudi-Arabië en de rest van de golfstaten is dit heel ingewikkeld. Dat zijn bondgenoten van de VS. Als de VS volledig betrokken raakt bij deze oorlog, komen zij in de vuurlinie te liggen. Ze zullen dus inzetten op diplomatie, in de hoop verdere escalatie te voorkomen.
Alleen: Israël is er ook nog. En Israël ruikt bloed. Die zetten erop in dat het Iraanse regime valt. Ze hebben de afgelopen week meermaals gezinspeeld op een directe moordaanslag op de Iraanse opperste leider Ali Khamenei.
Dat is ook zo gek aan de teksten van Trump. Hij zegt voortdurend dat Iran moet terugkeren naar de onderhandelingstafel, maar lijkt niet in te zien dat de doelen van Israël in deze oorlog veranderd zijn. Onderhandelingen zijn nu wel het laatste dat Netanyahu wil.
De rest van de regio zal vooral denken aan wat er in Irak en Libië gebeurde toen de regimes daar met militair ingrijpen omver werden geworpen. Beide landen zijn failed states geworden met een zwak gezag. In Irak alleen al zijn er in de eerste acht jaar na de Amerikaanse inval in 2003 bijna een half miljoen burgers omgekomen.’
Heeft de VS met deze aanval het Iraanse nucleaire programma de nekslag toegebracht?
‘Dat weten we niet. Maar het is goed om te begrijpen dat Iran zijn nucleaire kennis in decennia heeft opgebouwd. Die kennis kun je niet wegbombarderen. Veel experts denken dat dit contraproductief kan werken. Iran heeft de laatste stap richting de atoombom namelijk nooit gezet. Ze hadden daarvoor ook goede redenen: zodra ze een atoombom hadden gehad, waren ze hun onderhandelingspositie kwijt geweest.
Deze bombardementen kunnen het laatste zetje geven om toch een atoombom te ontwikkelen. Cynisch gesproken is dit in Iran een overwinning voor de hardliners die al jaren zeggen: je kunt de VS en Israël niet vertrouwen. Iran zal nu met een schuin oog naar kernmacht Noord-Korea kijken. Dat land is nooit op deze manier aangevallen. Tegelijk is deze situatie wel zodanig onvoorspelbaar, dat elke analyse die je er nu op loslaat over 24 uur of 48 uur ook zomaar alweer achterhaald kan blijken.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant