De zoon van de laatste Iraanse sjah wil Iran gaan leiden. Volgens hem bieden de Israëlische aanvallen dé kans voor een omwenteling. Dat past precies in het straatje van Israël, dat ook openlijk zinspeelt op een machtswisseling in Iran.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant.
‘De Islamitische Republiek is ten einde en stort in. De toekomst is helder, en samen keren we de bladzijde van de geschiedenis om. Nu is het moment om op te staan; het moment om Iran terug te nemen. Moge ik spoedig bij jullie zijn.’ Met die oproep op X positioneerde Reza Pahlavi zich dinsdag openlijk als leider van een transitieproces na een val van het Iraanse regime.
Na decennia ballingschap in de Verenigde Staten ruikt de voormalige kroonprins zijn kans, naar eigen zeggen niet om de monarchie te herstellen maar om Iran op het pad naar een seculiere democratie te leiden. Pahlavi heeft al plannen klaarliggen voor een transitieperiode van honderd dagen. ‘Iran zal niet vervallen in een burgeroorlog of instabiliteit’, zegt hij.
‘Het enige wat nu nog nodig is, is een landelijke opstand’, zegt Pahlavi. Maar bijna alle analisten zijn het eens dat een democratische omwenteling juist het minst waarschijnlijke scenario is. Zij vrezen chaos en instabilieit in Iran mocht het huidige regime vallen.
46 jaar nadat de Iraanse revolutie een einde maakte aan de monarchie, is Pahlavi – met behulp van zijn vermogen en netwerk – uitgegroeid tot misschien wel de belangrijkste figuur binnen de Iraanse diaspora. Maar het is niet duidelijk hoe groot zijn aanhang in Iran zelf is. Zeker is wel dat Iraanse jongeren weinig andere leiders hebben om zich achter te scharen. Ondanks de grote volksprotesten bestaat er nauwelijks gestructureerde oppositie, omdat de autoriteiten elke vorm van organisatie direct de kop indrukken.
De ‘sjah in ballingschap’ roept burgers in het hele land nu op om de straat op te gaan, maar het is de vraag of dergelijke protesten kans van slagen hebben. De militaire macht van Iran tegenover Israël lijkt relatief klein, maar het regime heeft genoeg middelen om protesten in eigen land met harde hand neer te slaan. Bovendien is de blijdschap die een deel van de bevolking over de Israëlische aanvallen voelde inmiddels verzuurd.
Sinds vorige week vrijdag hebben de voortdurende bombardementen 240 levens geëist en veel angst onder de bevolking gezaaid. De aanvallen raken niet alleen het Iraanse leiderschap, maar ook gewone burgers. Volgens lokale journalisten vrezen mensen dat Teheran in een soort Gaza verandert.
Nationalistische gevoelens vlammen op, en Iraniërs lijken zich juist tegen Israël te verenigen. Weinigen in Iran zitten te wachten op buitenlandse inmenging. En niemand gelooft anno 2025 dat premier Netanyahu het beste met de Iraanse bevolking voor heeft.
Dat Pahlavi goede banden met de Israëlische en Amerikaanse regering heeft, spreekt dan ook niet in zijn voordeel. ‘Binnenkort in Teheran’, plaatste de Israëlische minister van Diaspora Amichai Chikli vrijdag op X, met een foto waarop hij de hand schudt van een lachende Pahlavi.
Dat betekent dat een machtswisseling van buitenaf geforceerd zou moeten worden. Het regime in Teheran is door de uitschakeling van diverse topmilitairen en vertrouwelingen van Ayatollah Ali Khamenei al ernstig verzwakt, maar zijn dood zou het pas echt aan het wankelen brengen. Na 36 jaar is de Islamitische Republiek bijna niet in te beelden zonder de opperste leider.
Israël en de Verenigde Staten zeggen dat ze de mogelijkheid hebben om de 86-jarige Khamenei uit de weg te ruimen. De Israëlische minister van Defensie Israel Katz zei donderdag zelfs dat de uitschakeling van de opperste leider een van de oorlogsdoelen is. Hij noemde hem ‘de moderne versie van Hitler’.
Mocht het zover komen, dan zou dat vermoedelijk weinig goeds opleveren voor de Iraanse bevolking, net zomin als voor Israël en de VS. De uitschakeling van Khamenei zou een machtsvacuüm creëren met risico’s op politieke en militaire strijd.
Binnen de leidende factie in Teheran, zo verwachten analisten, zullen de hardliners de overhand krijgen en alles op alles zetten om kernwapens te ontwikkelen. De dodelijke Israëlische aanvallen zijn in hun ogen juist een bevestiging dat Iran kernwapens moet hebben. Immers: niemand valt Noord-Korea aan, vanwege het risico dat dat een kernoorlog teweegbrengt.
Maar de ergste nachtmerrie is een scenario zoals in Libië, waar de dood van Kadhafi in 2011 een lange burgeroorlog inluidde. De Islamitische Republiek en het leger zouden uiteen kunnen vallen in losse milities, die elkaar bestrijden en het land in chaos storten. Dat zouden ook ideale omstandigheden zijn voor terreurgroepen om stevig voet aan de grond te krijgen in Iran. In Libië zijn de omstandigheden voor gewone burgers zo slecht dat sommigen zelfs terug verlangen naar het dictatoriale regime van Kadhafi.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant