Wat zijn dit voor vragen? Naar aanleiding van haar boek Kan ik nog thuis zijn in dit land zes dilemma’s voor journalist en opiniemaker Janice Deul, een vooraanstaande stem in het racismedebat.
is media- en cultuurredacteur van de Volkskrant.
Surinaams of Nederlands?
‘Het zou heel gek zijn als ik Suriname zou zeggen, ik ben daar slechts drie keer in mijn leven geweest. Maar natuurlijk heb ik er een diepe connectie mee. Ik noem mezelf vooral ‘Afro-Nederlands’, om aan te geven dat ik onderdeel ben van de Afrikaanse diaspora.
‘De titel van mijn boek is Kan ik nog thuis zijn in dit land. Op basis van die titel zou je kunnen denken dat ik heb afgerekend met Nederland, maar dat is niet het geval. Het is een vraag die bij mij ging leven na de verkiezingswinst van de PVV in 2023. Ik zat er erg mee in mijn maag en voelde het gewicht ervan met name tijdens een tentoonstelling van de Britse kunstenaar Thomas J Price, bekend van het standbeeld Moments Contained, van een jonge zwarte vrouw voor het Centraal Station van Rotterdam.’
‘Ik sprak daar twee andere Afro-Nederlanders, succesvolle mensen. Heel snel gingen we de diepte in en kwamen vragen op als: wie mag er zijn in dit land? Wie wordt gewaardeerd, wie kan zijn, haar of hun talenten ontplooien? Ook zij hadden het gevoel dat ze zich sinds de verkiezingen van 2023 extra moesten bewijzen. Een van hen vertelde zelfs te overwegen naar Ghana te emigreren omdat het leef- en werkklimaat daar gezonder is voor zwarte mensen.
‘In het boek probeer ik deze vraag vanuit mijn eigen identiteit en perspectief te behandelen en verwerk ik ook de inzichten die ik opdeed tijdens gesprekken met Afro-Nederlandse vrouwen zoals Dichter der Nederlanden Babs Gons, auteur Roline Redmond en antropoloog en psycholoog Aminata Cairo.’
Lucas Rijneveld of Zaïre Krieger?
‘O mijn God. Ehm... oké, Zaïre Krieger, maar vermeld erbij dat ik dit antwoord geef met het mes op de keel. En het betekent ook echt niet een keuze tegen Rijneveld.
‘Dit gaat natuurlijk over wat ik in mijn boek ‘translationgate’ noem. In 2021, bij de inauguratie van de Amerikaanse president Joe Biden, mocht spokenwordartiest Amanda Gorman het gedicht The Hill We Climb voordragen. Iedereen vond het fantastisch, de vertaalrechten gingen meteen de wereld over. Hier belandden die bij uitgeverij Meulenhoff, die koos voor Lucas Rijneveld als de ‘gedroomde vertaler’.
‘Nou, de nodige mensen, onder wie ik, vonden dat helemaal niet de ideale kandidaat. Ik schreef voor de Volkskrant een opiniestuk waarin ik betoogde dat de gedroomde vertaler voor mij iemand is met een vergelijkbare achtergrond als Gorman: zwart, spokenwordartiest, jong en vrouw.
‘Toen waren de rapen gaar. Het artikel stond nog maar net online of allerlei foute, racistische types hadden zich erop gestort. De kop werkte ook niet mee, er stond ‘Een witte vertaler voor poëzie van Amanda Gorman: onbegrijpelijk’. Ik denk dat veel mensen vooral aansloegen op die kop en het hele stuk niet eens hebben gelezen. Het woord ‘wit’ in combinatie met mijn naam en achtergrond werkte heel wat lelijke en gemene reacties in de hand.
‘De ophef kwam hard aan en maakte weer eens duidelijk hoezeer racisme en seksisme vaak hand in hand gaan. Maar uiteindelijk heeft het er wel aan bijgedragen dat we anders zijn gaan kijken naar de vertaling van dit soort teksten, waarin emancipatie en ongelijkheid centraal staan.
Als gevolg heeft Meulenhoff er uiteindelijk voor gekozen om de vertaling niet te laten doen door Rijneveld, maar door Zaïre Krieger, ook een jonge, vrouwelijke en zwarte spokenwordartiest.’
Rotterdam of Wageningen?
‘Wageningen, vanwege het jeugdsentiment. Ik heb er mijn eerste levensjaren doorgebracht. Ik herinner me nog de weilanden, het springen over de sloten. Het blijft altijd een speciaal plekje in mijn hart houden, hoewel ik er maar tot mijn 7de heb gewoond.
‘In Rotterdam ben ik geboren, maar heb ik heel kort gewoond. Ik had er heel lang een wat moeizame verhouding mee. Ik vond het altijd een harde stad, gespeend van blijmoedigheid. Nu vind ik het juist een heel fijne stad. Ik hou van de veelkleurigheid en vind het Museumkwartier heel tof. Het bruist en bloeit, en is volgens mij meer de place to be dan Amsterdam.
‘Ik heb vier broers en een zus. Mijn vader is alweer twintig jaar geleden overleden. Dat was een trotse, sterke en intellectuele man, hij had twee studies gedaan. In Suriname werkt hij als hoge ambtenaar op verschillende ministeries, en in Nederland onder meer als accountant voor IBM.
‘Mijn moeder, die nu bijna 90 is, is ook een trotse, zelfbewuste persoon. Vroeger werkzaam geweest in het onderwijs, later in de verpleging. Wat ik heel tof vind aan mijn moeder, is dat zij altijd ruimte en aandacht voor zichzelf wist te claimen. Ze behoort tot een generatie vrouwen voor wie dat niet vanzelfsprekend was. Mijn moeder liet zien: wij als vrouwen verdienen de hele wereld.
‘Ik prijs mij erg gelukkig met mijn ouders. Ik werd voortdurend bevestigd in wie ik was, kreeg mee dat ik de hele wereld aankon. Dat heeft mij altijd vleugels gegeven, ook in de voornamelijk witte wereld waarin ik me bewoog.
‘Het is lastig om precies te zeggen wat mijn vader van dit boek zou hebben gevonden, maar waarschijnlijk zou hij verbaasd zijn. En niet alleen hij, heel veel mensen in mijn omgeving zullen er van hebben opgekeken. Want ik was natuurlijk de vrouw van de positiviteit, de power.
‘Maar goed, na de verkiezingen van 2023 dacht ik: Jezus Christus, waar gaan we heen? Is het in een tijd waarin de PVV de grootste partij van het land is nog wel zo vanzelfsprekend dat ik de vraag in de titel met ja beantwoord? Iets wat ik het grootste deel van mijn leven wel heb gedaan?
Black Lives Matter: een succes of een mislukking?
‘Geen van beide, denk ik. Enerzijds zie je dat het gesprek over anti-zwart racisme en institutioneel racisme meer een podium heeft gekregen. Anderzijds zie je dat het niet beklijft. We zijn nu niet meer aan de beurt, zeg maar.
‘Wat ik daarmee bedoel: de focus van witte Nederlanders ligt altijd een tijdje hier, dan weer een tijdje daar. Ten tijde van Black Lives Matter lag de focus op zwarte mensen, daarna verschoof het naar de islam en nu ligt de focus heel erg op Gaza. Blijkbaar gaat het in een soort golfbewegingen. Zwarte mensen staan nu weer onderaan het lijstje.
‘Nogmaals, je moet zeker niet leed met elkaar gaan vergelijken, maar we moeten niet vergeten dat zwarte mensen tot de meest gediscrimineerde groepen behoren. Dat is onlangs ook weer uit onderzoek van de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme gebleken.’
Mode of journalistiek?
‘Jeetje...’ (is heel lang stil). ‘Jeetje... dit is echt een Sophie’s Choice. Schrijven deed ik al van jongs af aan. Volgens mijn moeder zat ik al als 4-jarige letters uit de krant over te schrijven. En mode, ja, dat is voor mij meer dan alleen kleding, het is een expressiemiddel om iets te laten zien van wie je bent, wie je wilt zijn.
‘Ik was graag naar de School voor de Journalistiek gegaan, maar daar werd ik niet voor ingeloot. Dus toen werd het Nederlands in Leiden, waar ik nog steeds woon. Ik studeerde af in 1988, een afschuwelijke tijd, waarin geen werk te vinden was. Via allerlei omwegen ben ik uiteindelijk als eindredacteur aan de slag gegaan bij lifestylebladen. Maar dat begon toch leeg te voelen, en toen ben ik voor kranten en bladen gaan schrijven over mode en diversiteit en inclusie.
‘In 2016 begon ik een campagne op sociale media om aandacht te vragen voor het gebrek aan diversiteit op covers van modebladen. In NRC schreef ik een opiniestuk met de titel ‘Linda moet op zwart’, een verwijzing naar het blad van Linda de Mol.
‘Ook daar kreeg ik best wel veel racistische reacties op. Maar ja, dat krijg je altijd als je als persoon van kleur kritiek hebt op een systeem. Soms word ik er wel moe van, maar dat is doorgaans van korte duur. Mijn boek opent met een quote van de Afro-Amerikaanse schrijver Zora Neale Hurston: ‘If you are silent about your pain, they’ll kill you and say you enjoyed it.’ Gewoon omdat zwijgen geen optie is voor mij.’
Babs Gons of Roline Redmond?
‘Oei, dat is een beetje onaardig, om uit die twee te moeten kiezen. Ik vind ze allebei erg waardevol. Voor dit boek en voor mij persoonlijk zijn ze heel belangrijk geweest. De gesprekken met Babs en mevrouw Redmond, maar ook met antropoloog Aminata Cairo, stelden mij in staat om dingen weer op een rijtje te zetten en om weer iets van de positiviteit terug te krijgen die ik het afgelopen jaar was kwijtgeraakt.
‘Ik wilde graag een hoopvol boek schrijven, maar vond dat nog best lastig. Ik was aangeslagen over de verkiezingen van 2023. Ik dacht: we zijn mislukt als land, we kunnen onszelf wel opheffen. Het was allemaal zo lelijk en donker.
‘Maar mede dankzij de gedachtewisselingen met deze drie vrouwen ben ik toch in staat geweest om naar een soort constructieve conclusie toe te werken. De gesprekken hebben mij ervan overtuigd dat het tij nog kan worden gekeerd. Hoe ik precies bij dat punt uitkom, dat moeten mensen maar zelf lezen.’
1962 Geboren in Rotterdam
1988 Voltooit studie Nederlandse taal- en letterkunde aan de Universiteit Leiden
1999-2003 Eindredacteur voor lifestylebladen AM Magazine, Tweed en Catherine
2009-2015 Freelance-copywriter voor modebladen
2015-2022 Columnist voor OneWorld
2016-2022 Freelance-lifestylejournalist voor NRC
2020 Genomineerd voor Vrouw in de Media Award
2023 Boek Keti Koti – Waarom we de afschaffing van de slavernij moeten herdenken en vieren
2025 Boek Kan ik nog thuis zijn in dit land
Janice Deul woont en werkt in Leiden.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant