Voor Max Wolff (1926-2025) zou de oorlog altijd onderhuids aanwezig blijven. Als Joods jochie was hij gevlucht naar Engeland, om als tolk te fungeren voor de geallieerden enkele jaren later. Nauwgezet noteerde hij hoe zijn vele familieleden de naziterreur niet overleefden. Tot hij zelf overleed, op 99-jarige leeftijd.
In 1941 moest hij als Joodse tiener onderduiken om te ontkomen aan de klauwen van de bezetter, drie jaar later keerde hij als geallieerd militair terug in Nederland. De oorlog was boven de rivieren nog gaande, toen hij in een tuin in het Brabantse Oisterwijk de fotoalbums van zijn zus opgroef. Zij was met haar man vermoord door de Duitsers. Vorige maand overleed Max Wolff op 99-jarige leeftijd, de laatste ‘Normandiëveteraan’ van Nederland.
Het ministerie van Defensie stond uitgebreid stil bij zijn overlijden en ook de koning eerde Wolff (‘Zijn moed en verantwoordelijkheidsgevoel blijven in onze herinnering’). Commandant der strijdkrachten, generaal Onno Eichelsheim: ‘Op hoge leeftijd was hij nog scherp, en ondanks alle onrust in de wereld: optimistisch.’
De Volkskrant profileert regelmatig bekende en onbekende, kleurrijke Nederlanders die onlangs zijn overleden. Wilt u iemand aanmelden? postuum@volkskrant.nl
Max Wolff werd in januari 1926 geboren in Arnhem in een welgesteld gezin. Vader Bernard was lid van de tweeduizend zielen tellende Joodse gemeenschap. Als Joods jochie mocht Max in de jaren dertig geen lid worden van de Arnhemse hockey- en tennisvereniging, en ook op kinderfeestjes was hij niet altijd welkom.
In het tweede oorlogsjaar probeerden de twee zussen en zwager van Max het neutrale Zwitserland te bereiken. Nota bene Zwitserse grenswachten leverden het drietal uit aan de gendarmes van Vichy-Frankrijk, dat collaboreerde met de nazi’s. Ze werden in Auschwitz vermoord. Ondertussen verbleven Max en zijn ouders op Belgische onderduikadressen.
De rusteloze jongeman vertrok in 1944 naar Normandië, waar de geallieerden net waren geland. Hij brak door de linies heen en bereikte Engeland, waar hij als lid van de Prinses Irene Brigade werd ingezet als tolk. Zo droeg hij bij aan de bevrijding van Frankrijk, België en Nederland.
Terug in Zuid-Nederland was hij getuige van de ‘Stadhuisramp van Heusden’. De Duitsers bliezen in het vestingstadje in november 1944 de toren van het gemeentehuis op, waarbij de 134 burgers die in de kelder schuilden om het leven kwamen. In april 1945 zag hij de gruwelheden in concentratiekamp Bergen-Belsen.
Na de oorlog werd Wolff zakenman. De oorlog was volgens zijn dochter Batya ‘altijd onderhuids’ aanwezig. ‘Verborgen in spanning, angst en de noodzaak de controle te bewaren, en die er soms doorheen brak als hij tegen ons zei: ‘Geniet er maar van, want toen ik zo oud was als jij nu ...’
Batya: ‘Maar mijn vader had ook humor. Hij kwam langs op de camping waar ik met mijn zoon was. Hij had een tas met verrassingen bij zich. Iedere keer als hij iets uit de tas toverde riep hij ‘Tadaa!’ Na de zoveelste pet, strandbal of stickervel voor zoonlief, riep hij ‘Tadaa!’ en gaf hij mij het Auschwitz Bulletin. Dus ja, die oorlog zat ook in het pretpakket.’
‘De laatste keer dat hij en zijn vrouw in Amsterdam waren, was een jaar geleden. Hij wilde het nieuwe Holocaust Museum bezoeken. We hebben alles bekeken en geluncht in het café. Dat bezoek aan het museum, weer even in Amsterdam te zijn – ‘Het was een feestje’, zei hij toen ze naar huis gingen.’
Batya Wolff maakte in 2022 samen met Arnoud Holleman de documentaire Vastgelegd, over de vele duizenden foto’s die haar vader van zijn gezin maakte. Met die beelden maakte hij ‘nieuwe herinneringen’. Met elke cameraklik gaf hij – onbedoeld – ook zijn trauma’s door aan de volgende generatie. Batya: ‘Het was ook mijn zoektocht, hoe me te bevrijden van een oorlog die al voor mijn geboorte afgelopen was.’
In de documentaire zijn de zware boeken te zien waarin haar vader nauwgezet noteerde hoe zijn vele familieleden – 289 in totaal – zijn vermoord. In de ontroerende film zegt de oorlogsheld die als bevrijder terugkeerde in Nederland: ‘Zelf ben ik nooit bevrijd.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant