Binnen een paar uur af van een auto-immuunziekte, of zelfs van lymfklierkanker of leukemie. Die ongelooflijke belofte gloort nu Amerikaanse wetenschappers erin zijn geslaagd gericht ziekmakende afweercellen uit de bloedsomloop van proefdieren te verwijderen.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
De techniek, genaamd CAR-T-celtherapie, zorgt de afgelopen jaren al voor sensatie en wordt in ons land nu al zo’n 150 keer per jaar ingezet, vooral tegen B-cellymfoom, een vorm van lymfklierkanker, en tegen acute lymfatische leukemie. De behandeling is echter schrikbarend duur, zo’n 0,5 miljoen euro per patiënt.
Veel simpeler en goedkoper kan het ook, schrijven wetenschappers verbonden aan de Universiteit van Pennsylvania en het bedrijf Capstan Therapeutics nu, in vakblad Science. Wat de huidige CAR-T-celtherapie zo duur maakt, is dat eerst immuuncellen genaamd T-cellen bij de patiënt worden afgenomen. Deze moeten vervolgens in een laboratorium ‘leren’ om te vermeerderen en de ziekte te bestrijden. Dat is een tijdrovend en kostbaar proces, dat voor elke patiënt opnieuw moet plaatsvinden.
Maar in het lichaam lukt dat bijscholen van T-cellen ook, laat het nieuwe onderzoek zien. Een klapper, vinden ook Nederlandse experts. ‘Het is nog vroeg dag, het gaat nog jaren duren voordat we zeker weten of dit veilig is en effectief genoeg is. Maar als dit werkt, is het een grote doorbraak’, zegt hoogleraar hematologie Marie José Kersten (Amsterdam UMC).
Capstan-onderzoeker Theresa Hunter en collega’s werken met minuscule vetbolletjes met daarin een sliertje mRNA, een los genetisch boodschappenbriefje, bekend van de coronavaccins. Eenmaal ingespoten gaan de vetbolletjes op zoek naar T-cellen, dankzij een speciaal zuignapje op hun buitenkant. Heeft het nanodeeltje een T-cel eenmaal gevonden, dan zorgt het mRNA ervoor dat de T-cel een extra pootje aanmaakt. Een pootje, waarmee hij bijvoorbeeld kankercellen aanvalt.
Dat zou helpen tegen allerlei aandoeningen waarbij zogeheten B-cellen het probleem zijn, uiteenlopend van B-cellymfoom tot bepaalde auto-immuunziekten. Onlangs werd in Leiden voor het eerst een Nederlander met de auto-immuunziekte ‘systemische lupus’ met CAR-T-celtherapie behandeld. Dat ging nog op de ‘oude’, dure manier. De patiënt lijkt volledig genezen.
De nieuwe techniek boekt, bij in elk geval proefmuizen en java-aapjes, sensationeel resultaat. Al drie uur na injectie van de vetbolletjes waren de B-cellen van de muizen nagenoeg volledig weg. In praktijk zou dat betekenen dat een patiënt tijdelijk verhoogd risico heeft op infecties. Tot zijn B-cellen na enkele maanden weer terug beginnen te groeien, als het goed is gezond en wel. ‘Dat is dan echt een reset van het immuunsysteem’, zegt Kersten.
‘Erg leuk’, vindt ook hoogleraar reumatologie Hans Ulrich Scherer (LUMC) de nieuwe resultaten. Scherer leidde begin dit jaar de behandeling van de eerste Nederlandse lupuspatiënt met CAR-T-celtherapie. ‘Fantastisch natuurlijk dat je hier een combinatie ziet van een vaccinatie-aanpak zoals bij het covidvaccin en de CAR-T-gedachte, waarbij je de CARs laat maken door de mechanismen die het lichaam zelf ter beschikking heeft.’ De afkorting CAR staat voor de technische aanduiding van het extra pootje dat de T-cellen krijgen, ‘chimere antigeen receptor’.
Kersten is inmiddels in gesprek met verschillende bedrijven, in de hoop om ook in Nederland mee te kunnen doen aan patiëntenproeven met de nieuwe techniek. De eerste, nog voorzichtige verkennende onderzoeken in Amerika staan inmiddels in de steigers.
Of de behandeling uiteindelijk echt zoveel goedkoper zal zijn, waagt de hoogleraar te betwijfelen. ‘Mijn ervaring is toch dat bedrijven hier een prijskaartje aan zullen hangen dat maar iets onder de kosten van al bestaande behandelingen ligt’, merkt ze op. Bovendien zijn er misschien meerdere toedieningen nodig, om een langdurige respons te krijgen.
Niet alle leukemiepatiënten zullen baat hebben bij de behandeling, tekent Science aan in een begeleidend commentaar. Vereiste is immers dat de patiënt gezonde T-cellen heeft, en dat is niet altijd het geval. Toch is de aanpak ‘veelbelovend’, oordeelt het commentaar. Alleen al omdat het nog vroeg dag is: wie weet kan de behandeling nog veel efficiënter, door bijvoorbeeld de dosis nanodeeltjes bij te stellen.
Afgelopen jaren zorgde CAR-T-celtherapie al voor spectaculaire resultaten. Zo slaagden Duitse artsen erin om acht zwaar ziekte lupuspatiënten van hun ziekte te genezen met de CAR-T-behandeling. Getest wordt de aanpak tegen allerlei andere kankers en auto-immuunziektes, in ons land onder meer tegen de ziekte van Kahler en mantelcellymfoom.
In Hoofddorp heeft de Amerikaanse farmaceut Gilead inmiddels een grote productiefaciliteit ingericht, om Europa van CAR-T-cellen te voorzien. Een tweede fabriek, met een oppervlakte van drie voetbalvelden, is pas geopend in Leiden. Parallel daaraan hebben diverse ziekenhuizen hun eigen CAR-T-cellab ingericht.
Scherer verwacht niet dat dergelijke fabrieken en labs nu weer dicht moeten. Zo is nog onduidelijk of de nieuwe techniek wel genoeg CAR-T-cellen opwekt en hoe goed de in het lichaam gemaakte cellen werken. ‘Maar mocht het vergelijkbaar zijn, is het op termijn natuurlijk vele malen makkelijker en goedkoper dan CAR-T’s buiten het lichaam te produceren.’
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant