Israël zegt Iran te hebben aangevallen vanwege de nucleaire ambities van het land, maar premier Benjamin Netanyahu zinspeelt óók op een Iran zonder ayatollahs aan de macht. Wat voor gevolgen heeft zo’n regimewisseling voor de regio?
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Amman.
Israëls oorlog tegen Iran gaat zijn vijfde dag in, en dit lijkt pas het begin. Israëlische gevechtsvliegtuigen hangen vrijwel non-stop in het Iraanse luchtruim en doden dagelijks kopstukken uit de Iraanse legertop en de Revolutionaire Garde. Het aantal slachtoffers aan Iraanse zijde is opgelopen tot boven de 220, onder wie – volgens de Iraanse staatsmedia althans – tientallen vrouwen en kinderen. Aan Israëlische kant staat het dodental als gevolg van de Iraanse luchtaanvallen op 24.
Israëls openingssalvo’s, eind vorige week, werden door premier Benjamin Netanyahu gelegitimeerd door te wijzen op Irans gevaarlijke rakketten- en atoomprogramma. Het Iraanse bewind van opperste leider Ali Khamenei zou ‘minder dan een jaar’ verwijderd zijn van de ontwikkeling van een kernwapen, hetgeen door Israël wordt opgevat als een existentiële bedreiging. De nucleaire faciliteiten in zowel Natanz als Isfahan werden daarom tijdens de eerste bombardementen geraakt.
Toch is dat slechts de helft van het verhaal. Het heeft er alle schijn van dat Netanyahu méér wil. Hij flirt nadrukkelijk met het idee van een machtswisseling, oftewel het omverwerpen van het dictatoriale bewind in Teheran, al dan niet met hulp van gewone Iraniërs. ‘Het is tijd dat het Iraanse volk zich verenigt rond zijn vlag’, sprak Netanyahu vrijdag tijdens een tv-toespraak. ‘Ik geloof dat de dag van jullie bevrijding nabij is.’
Er zijn meer aanwijzingen. Persbureau Reuters meldde op gezag van twee Amerikaanse ambtenaren dat de Israëlische regering zou hebben geopperd een moordaanslag te plegen op de 86-jarige Khamenei. Zo’n aanslag zou het Iraanse regime als nooit tevoren hebben doen wankelen. De Amerikaanse president Donald Trump zou het plan echter hebben getorpedeerd.
Omineus is ook de naam van Israëls militaire campagne, Operatie Rijzende Leeuw, een ogenschijnlijke verwijzing naar de oude Iraanse vlag van voor de machtsgreep van de ayatollahs in 1979. Daarop prijkten een leeuw en een rijzende zon. Sowieso beperken de Israëlische bombardementen zich niet tot militaire en nucleaire installaties. Ook een aardgasveld in de Perzische Golf werd geraakt, hetgeen erop wijst dat de Israëlische legerleiding het type doelwitten aan het oprekken is.
Mocht regime change inderdaad het doel zijn, dan plaatst dat het Witte Huis voor een immens dilemma. Want wat gaat president Trump doen? Sinds het uitbreken van deze gevechtsronde heeft hij alle denkbare opinies geventileerd: dat hij tegen de oorlog is, dat Israël knap te werk gaat en dat beide partijen het ‘uit moeten vechten’, waarna Iran alsnog gedwongen zou zijn een nucleaire ‘deal’ te sluiten.
Dat laatste is een misvatting, waarschuwde de gezaghebbende denktank International Crisis Group. Voor de Iraniërs staat het vast dat Trump groen licht heeft gegeven voor deze oorlog, en daarmee is het broze vertrouwen weg. De deur naar onderhandelingen lijkt voorlopig op slot. Maandag dreigde Iran zich terug te trekken uit het wereldwijde nucleaire non-proliferatieverdrag, waarmee het Noord-Korea achterna zou gaan. Internationale waarnemers zijn dan niet langer welkom.
Op de hamvraag of Amerika zich aan Israëls zijde in de oorlog gaat storten, blijven Trumps antwoorden vaag. Hij weet hoe groot de consequenties van zo’n stap zouden zijn. Iedere Amerikaanse militaire basis (bijvoorbeeld in Irak, Qatar of Bahrein) in de regio wordt dan een plausibel doelwit voor Iran, om nog maar te zwijgen van de potentiële schade voor de wereldwijde oliehandel. Tijdens zijn bezoek aan Saoedi-Arabië, vorige maand, verzekerde Trump nog dat Amerika in het Midden-Oosten vrede wilde brengen. Bloedige pogingen tot machtswisselingen (Afghanistan, Irak) zouden tot het verleden gaan behoren, en aan Netanyahu’s hartenwens (bommen op Iran) zouden de VS geen gehoor geven.
Een maand later is alles anders. Voor de Golfstaten, met grootmacht Saoedi-Arabië voorop, dreigt nu een strop. De Saoediërs normaliseerden twee jaar geleden hun betrekkingen met Teheran, vanuit het idee dat co-existentie en handel lucratiever zijn dan voortdurende spanningen. Ook met de pro-Iraanse Houthi’s in Jemen lag een vredesverdrag klaar, totdat de terreuraanval van Hamas op 7 oktober 2023 roet in het eten gooide.
Nu zitten de Saoediërs klem. Enerzijds zullen ze er geen traan om laten als het Iraanse regime valt en zullen ze stilletjes applaudisseren voor iedere Israëlische klap, maar tegelijkertijd is de vrees voor een regionale explosie groot. Mocht Trump Netanyahu militair te hulp schieten, dan is het leed voor de Golfstaten vermoedelijk niet te overzien. De Saoedische kroonprins Mohammed Bin Salman haastte zich zaterdag te bellen met de Iraanse president Masoud Pezeshkian, en verklaarde zich solidair met zijn Iraanse ‘broeders’, nota bene de voormalige aartsvijand. Het werd gelezen als een poging de oorlog buiten de deur te houden. Israël kreeg als agressor een veeg uit de pan.
Wat de afloop wordt, weet niemand. Netanyahu ontbeert een duidelijke exitstrategie, en lijkt op de korte termijn vooral bezig met zijn eigen politieke overleven. Kenners van het Iraanse atoomprogramma zijn het erover eens dat het hoogstens kan worden verzwakt en niet volledig vernietigd – een echo van Israëls probleem met Hamas in de bezette Gazastrook.
‘Er is geen end game voor Israël, tenzij de VS zich in de oorlog storten, of het Iraanse regime valt’, concludeert een anonieme westerse diplomaat deze week in het Britse tijdschrift The Economist. Aan beide opties kleven grote risico’s. Het woord is aan Trump.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant