Voor de moord op vier Ikon-journalisten werden vorige week in El Salvador drie daders veroordeeld tot vijftien jaar cel. Een vijfde slachtoffer, cameraman Cornel Lagrouw, is vergeten. ‘Plotseling hoorden we schoten.’
is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over asiel, migratie en de multiculturele samenleving.
Hoewel het al 36 jaar geleden is, kan Kees Elenbaas zich nog precies herinneren hoe het klonk toen zijn vriend en cameraman Cornel Lagrouw door een kogel van het Salvadoraanse leger werd geraakt. ‘Een zoevend geluid, één kogel, een gericht schot.’
Elenbaas woonde destijds, in 1989, in Nicaragua en werkte als correspondent Latijns-Amerika voor omroep Ikon. Samen met de toen 30-jarige Lagrouw en diens vriendin en geluidsvrouw Annelies Helwegen reisde hij naar het door een bloedige burgeroorlog geteisterde El Salvador, om daar verslag te doen van de verkiezingen.
‘Het was voor het eerst in zeven jaar dat er Ikon-verslaggevers naar El Salvador gingen’, vertelt Elenbaas (72), zittend aan de eettafel in zijn appartement in Leidschendam. Daar is hij neergestreken na 32 jaar correspondentschap in Rusland, Colombia, Turkije en Zuid-Afrika. ‘Het schuldgevoel over 1982 drukte enorm op de redactie.’
Dat schuldgevoel had alles te maken met de moord op journalisten Hans ter Laag, Koos Koster, Jan Kuiper en Joop Willemsen, die in 1982 voor de Ikon in El Salvador verslag deden van het geweld tussen het leger en de paramilitairen van de rechtse junta en de linkse guerrillastrijders. De vier liepen in een hinderlaag van het regeringsleger en werden doodgeschoten.
Vorige week veroordeelde een Salvadoraanse rechter drie verantwoordelijken voor die moord tot vijftien jaar cel. Een historisch moment, nooit eerder werden verdachten vervolgd voor misdaden gepleegd tijdens de burgeroorlog (1979-1992) die zo’n 75 duizend levens kostte.
‘Ik ben ontzettend blij met die veroordeling’, zegt Elenbaas. ‘Maar het is een dubbel gevoel. Want ook Cornel is vermoord in El Salvador en hij is vergeten.’
Op de dag van de verkiezingen, op 19 maart 1989, gaan Elenbaas en zijn team al vroeg op pad, richting Usulután. ‘Al voordat we wegreden, waren er berichten over vuurgevechten, en dat er lokale journalisten zouden zijn gedood. De guerrilla had aangekondigd de verkiezingen te saboteren, de spanning in het land was om te snijden.’
Ze komen bij een checkpoint, waar soldaten van het regeringsleger vertellen dat er in een dorpje verderop een confrontatie is geweest. De drie besluiten erheen te gaan. ‘Volgens de soldaten was het er inmiddels rustig. Achteraf kun je je afvragen waarom ze ons daarheen stuurden.’
In het dorpje treffen ze andere internationale journalisten. Ook zij hebben van regeringssoldaten gehoord dat er eerder die dag gevechten zijn geweest. Op een muurtje zitten piepjonge guerrillastrijders sigaretten te roken. Terwijl Lagrouw ze filmt, vertellen ze hoe ze die ochtend de regeringssoldaten hebben verjaagd en alle stembussen hebben verbrand.
‘Plotseling hoorden we schoten’, vertelt Elenbaas. ‘Ik nam de geluidsapparatuur over en ging met Cornel kijken, Annelies en de chauffeur gingen een huis binnen.’
Het blijkt een tegenaanval van het regeringsleger, de guerrillastrijders schieten terug. ‘We zochten dekking in een greppel, op flinke afstand van de guerrillero’s. Toen Cornel omhoog kwam om een shot te maken, schoten soldaten hem door de borst.’
Elenbaas en de anderen dragen Lagrouws lichaam naar de auto. ‘Ik ben eerst nog terug gekropen om de band uit de camera te halen, toen reden we richting ziekenhuis.’ Al snel cirkelde een legerhelikopter boven hen en opende het vuur. ‘Op onze auto stond duidelijk aangegeven dat we pers waren’, zegt Elenbaas. ‘Met een wit T-shirt zwaaide ik uit het raam, ze bleven schieten.’
Elenbaas is even stil. ‘Cornel was toen al dood en we waren ervan overtuigd dat we er allemaal aan zouden gaan.’ De weg loopt door een geul, met begroeiing aan weerszijden. ‘Dat was onze redding, de helikopter kon er niet goed bij komen. Uiteindelijk vertrokken ze. Waarschijnlijk was de kerosine op.’
Eenmaal terug in de bewoonde wereld deelde Elenbaas de beelden van Lagrouw met alle internationale media. ‘Cornel droomde er altijd van een beroemde cameraman te worden. Dat is op de dag van zijn dood gebeurd. De beelden van die dag zijn naderhand nog vaak gebruikt.’
‘De officiële lezing is dat Cornel in een vuurgevecht is omgekomen’, aldus Elenbaas. De Salvadoraanse regering zei dat soldaten in de helikopter dachten dat er ‘een gewonde terrorist’ in de auto werd vervoerd. Later heeft een team van de Internationale Journalisten Federatie onderzoek gedaan en die lezing is weerlegd. De Nederlandse Vereniging van Journalisten riep de Nederlandse regering op nader onderzoek in te stellen. Dat is nooit gebeurd.
De moord op de vier Ikon-journalisten staat beschreven in een rapport van de Verenigde Naties uit 1993, over misdaden begaan tijdens de burgeroorlog. Omdat in El Salvador een amnestiewet gold, begon het Nederlandse Team Internationale Misdrijven (TIM) in 2014 een eigen onderzoek.
Toen in 2016 de Salvadoraanse amnestiewet werd opgeheven, nam het Salvadoraanse OM de zaak over. Lokale ngo’s, gefinancierd door de Nederlandse ambassade, hielden druk op de ketel. Dit alles leidde vorige week tot de veroordeling.
Over de dood van Lagrouw stond niets in het VN-rapport. Het TIM zag mede daardoor onvoldoende aanknopingspunten om in de zaak te duiken en er is geen druk uitgeoefend op El Salvador. ‘Ook de Ikon heeft zich altijd voornamelijk met de vier beziggehouden’, zegt Elenbaas. ‘Hun nabestaanden zaten er ook meer bovenop.’
Elenbaas slaakt een zucht. ‘Ik begrijp het wel, maar het is pijnlijk dat Cornels naam nooit wordt genoemd. De vier zijn terecht op een voetstuk geplaatst. Cornel deed hetzelfde werk op dezelfde plek en is onder soortgelijke omstandigheden vermoord. Dat veel mensen nog nooit van hem gehoord hebben, blijft wringen. Ook na 36 jaar.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant