De Vlaamse kust inspireerde vele kunstenaars – hun kunst laat zich goed ontdekken via deze kusttram.
is schrijver, tv-redacteur en journalist. Voor Volkskrant Magazine maakt ze een reisrubriek.
Opeens torent zij daar met kop en schouders boven de duinen uit: de vrouw met de vis in haar schoot. Zo recht als ze daar staat in de wind, haar blik op de grijsgroene Noordzee en de schuimende golven. Als een kustgodin.
The herring heet het 5 meter hoge bronzen beeld van de Vlaamse kunstenaar Johan Creten dat sinds vorig jaar op het strand van Koksijde staat. Het was onderdeel van de driejaarlijkse beeldententoonstelling Beaufort en is sindsdien blijven staan. Een man met een zeer klein hondje gaat naast haar knieën staan, alsof hij beschutting zoekt. Het hondje holt naar zee.
De Belgische kust is voor kunstenaars vaak een bron van bezieling geweest. Eind 19de, begin 20ste eeuw, toen James Ensor, Constant Permeke en Paul Delvaux het licht en de lucht aan zee gingen schilderen, elk met hun eigen innerlijke kijk op de werkelijkheid. Maar ook in deze tijd. Sinds 2003 worden kunstenaars uitgenodigd om voor de Triënnale Beaufort de verhalen van zee en kust te verbeelden. Veel van die beelden vormen inmiddels een vaste, meeslepende collectie kustlandschapskunst, ook aantrekkelijk voor die andere Noordzeemensen, de Nederlanders.
‘Het licht’, had Colette Castermans gezegd. Ze is conservator van het Peiremuseum in Knokke en Hoofd Communicatie van museum Mu.ZEE in Oostende. ‘Het is het licht dat kunstenaars altijd zo heeft aangetrokken. Dat van minuut tot minuut veranderende noorderlicht. En weer en wind, de elementen, elk uur anders. En de ruimte, de eindeloosheid van de zee. Daar komt bij dat kustplaatsen als Oostende en Knokke erg aantrekkelijk waren voor kunstenaars. Van oudsher was Oostende een zwierige vrijstad waar alles kon en mocht. Later kwam Knokke daarbij, waar verschillende kunstverzamelaars woonden die op hun beurt een stimulans voor het artistieke leven vormden.’
De ku(n)st van toen en nu laat zich goed ontdekken via de kusttram. Met 67 haltes van Knokke in het noorden, door Oostende, Nieuwpoort en Koksijde, naar De Panne in het zuiden, is de tram bijna een attractie op zich. Hij rijdt langs zee, duinen, appartementenblokken en witte villa’s met ronde ramen. Zelfs in het voorseizoen stapt er veel volk in, ouderen op sneakers, schoolklassen op zanderige laarzen. De rit begint grijs, met een koude, zoutige wind die in de haren van de mensen mee naar binnen waait. Later breekt de zon door en verandert de kust in een zilverig zomervakantiedecor.
Halverwege, in Oostende, woonde natuurlijk een van de beroemdste Belgische kunstenaars: James Ensor (1860-1949). Hij wordt er geëerd in Het Ensorhuis aan de Vlaanderenstraat, het huis dat Ensor, met souvenirwinkel en al, van zijn oom had geërfd en waar hij jaren woonde. De souvenirwinkel is nog intact, met vitrines met schelpen, egelvissen, schedels en maskers in papier-maché die terugkomen in Ensors kleurige werk. Zijn mantel hangt nog aan de kapstok. James Ensor schilderde de zee als een machtig schouwspel, in grillige grijzen of in een woelige blend van zonsondergangkleuren.
Er is meer om voor uit te stappen onderweg: het ‘duinenkerkje’, het Delvauxmuseum, kunstencentrum Ten Bogaerde. En de beelden van Beaufort dus. Zoals de vrouw met de haring. De kunstenaar, Johan Creten, vertelde vorig jaar zelf dat hij het zag als een ‘mooi en gelaagd beeld’ dat verschillende verhalen in zich draagt. ‘Voor ons Vlamingen is de haring een rijk symbool.’ In de geschiedenis van Koksijde had haring bovendien een belangrijke rol gespeeld. In een van de oorlogsjaren was zoveel haring aangespoeld, dat het de Koksijdenaren van de honger had gered. En, zei de kunstenaar: ‘Een vis is natuurlijk ook een symbool voor vruchtbaarheid, wederopstanding en de cyclus van het leven. Dat gecombineerd met het beeld, dat la mer en la mère, de zee en de moeder in zich verenigt. Hoe zal het haar hier vergaan, in het zand en in de wind en soms met haar voeten in de Noordzee?’
* Het is zondag op zee!, een deeltentoonstelling van Mu.ZEE dat zelf dicht is voor renovatie, opent op 28 juni in Oostende. Met zeewerk van Ensor en Permeke, een knetterend onweer op zee van Jean Brusselmans en een melancholische zee van Léon Spilliaert.
* Het ‘duinenkerkje’ in Mariakerke. Vaak geschilderd, door Ensor, en door Anna Boch, die het zomerlicht aan de kust zo lumineus vastlegde. James Ensor ligt hier begraven.
* Het Paul Delvaux Museum ligt in een elegante villawijk in Koksijde. Delvaux schilderde de zee in geheimzinnig diepblauw, als dromerige achtergrond voor vrouwfiguren en meerminnen. Maar hij maakte ook rake tekeningen in Oost-Indische inkt van het gehavende strand vlak na de oorlog.
* In kunstencentrum Ten Bogaerde in Koksijde is het werk van beeldhouwer George Grard, bekend van De zee en De zeemeermin, te zien.
* Het prachtig begroeide Permekemuseum ligt niet aan de kust, maar in Jabbeke. Constant Permeke, die zulke donkere, onheilspellende Marines schilderde en hoekige vissers die de gevaarlijke zee moesten trotseren.
* Zie ook de deels overlappende projecten over kunst aan zee: Meesters aan de zee en Meesterwerken van de zee.
* Klassieker: Jan Fabres Searching for Utopia. De man die op de rug van een gouden schildpad op zoek gaat naar de mooiste wereld, was bedoeld voor het strand van Nieuwpoort. Staat nu bij de monding van de IJzer.
* Een ‘steenmannetje’, zoals je ze vindt als spirituele markering in het landschap, maar dan op zee, bij Mariakerke. Elke zandzak van Rosa Barba verbeeldt een stad die door de stijgende zee zal worden opgeslokt, net als dit kunstwerk zelf.
* De schoonheid en kracht van een opspattende golf in polyester gevangen, in de duinen van Westende. Het kunstwerk Olnetop van Nick Ervinck.
* Simon Dybbroe Møller greep terug op het oude browserlogo van Netscape Navigator en bracht dat scheepsroer, reusachtig en in brons, naar Westende.
* Spiraalvormige schelpen zoals de wulk zijn door de natuur zo perfect vormgegeven, volgens de regels van de gulden snede, dat Stief DeSmet in Oostende dit Monument for a Wullok oprichtte.
* Aangespoeld, deze felle kreukeldozen? De Rock strangers van Arne Quinze. Speels tegenwicht tegen de uniforme woonblokken van Oostende.
* De zee zelf als iconisch altaarstuk. Kris Martins Altar, in Oostende, is afgeleid van het Lam gods.
* Moeder is het zwangere beeld van Femmy Otten bij Casino Kursaal, in negen maanden gemaakt. Ook een antwoord op het Oostendse icoon van George Grard, De zee, onofficieel Dikke Mathille, daar vlakbij.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant