Wil je je hersens prikkelen? Pak een boek. Wil je echt ontspannen? Pak een boek. Lezen geldt als oneindig superieur aan streamen of scrollen, maar is daar ook wetenschappelijk bewijs voor?
Aan weinig activiteiten wordt zoveel goeds toegeschreven als lezen. Een boek zou tegelijkertijd het brein prikkelen en de ultieme ontspanning vormen, in een tijd van informatieoverdaad. Volgens een geregeld terugkerende claim verlaagt lezen al binnen zes minuten het stressniveau met 68 procent, al overleefde die bewering een factcheck in de Volkskrant niet. Valt er meer af te dingen op de meerwaarde van lezen of bieden boeken werkelijk meer dan TikTok en series?
Vooral bij kinderen is er veel aandacht voor het belang van lezen, mede omdat ze dat juist steeds minder doen. Hoe zorgelijk is dat? ‘Over het algemeen is de aanname dat lezen een actiever, zinniger proces is dan passief video’s kijken’, zegt onderwijspsycholoog Brechtje van Zeijts van de Universiteit Utrecht. ‘Ik denk dat dat niet per se zo hoeft te zijn.’ Zij onderzocht in hoeverre lezen, luisteren en kijken vergelijkbare hersenprocessen oproepen.
Van Zeijts legde in een experiment een verhaal in twee vormen voor aan basisschoolleerlingen: op papier en op video, met een acteur die dezelfde tekst voordroeg. ‘In die heel gecontroleerde vergelijking zie je dat het onderliggende begripsproces grotendeels overeenkomt.’
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Er waren geen significante verschillen in begrip en achterliggende denkprocessen meetbaar, vermoedelijk omdat de verwerking van teksten en video’s vanuit cognitief oogpunt vooral overeenkomsten kent, vertelt Van Zeijts. ‘Een tekst begrijpen draait om het vormen van een coherente mentale representatie van het verhaal. Dat geldt denk ik voor alle vormen van communicatie.’ Lezen vraagt weliswaar een extra cognitieve stap, series van letters omzetten naar woorden die zinnen vormen, maar dat gaat al met enkele jaren leeservaring vrijwel automatisch. Het daaropvolgende proces van begripsvorming is in hoofdlijnen hetzelfde bij elk medium.
Voor een zuivere vergelijking hield Van Zeijts de inhoud van de tekst en de video gelijk. Dat is in de praktijk natuurlijk niet het geval, dus daar voorziet zij wel potentiële verschillen tussen lezen en kijken. Een goed boek biedt vermoedelijk meer dan flauwe internetfilmpjes, maar volgens diezelfde logica verslaat een documentaire of hoogstaande serie dan ook een doktersroman. Al vergt zelfs het doorgronden van vermeend geestdodende inhoud nog enig denkwerk, vertelt Van Zeijts. ‘Je moet altijd bepaalde verbanden leggen om het te begrijpen.’
Van veel lezen worden kinderen wel beter in lezen, bijvoorbeeld doordat geschreven tekst een bredere woordenschat bevat dan video’s. Maar voor bredere cognitieve ontwikkeling lijken video’s of bijvoorbeeld luisterboeken niet noodzakelijk een slechter alternatief. Dat is een geruststellende gedachte, aangezien naast de leestijd ook de leesvaardigheid van Nederlandse jongeren daalt. Al blijft die vaardigheid zelf ook van waarde, benadrukt Van Zeijts. ‘Heel veel informatie komt nog altijd in geschreven vorm, niet alleen lesstof. Later in het leven moet je ook brieven van de Belastingdienst kunnen lezen.’
Naast de vermeende cognitieve voordelen geldt lezen als de ultieme manier om rust te vinden in een hectisch leven. Bedrukte pagina’s lijken intrinsiek minder te prikkelen dan flikkerende schermpjes. Dat biedt inderdaad voordelen, vertelt hoogleraar Daantje Derks van de Erasmus Universiteit Rotterdam, gespecialiseerd in de werk-privébalans en technologie. ‘Als je online blijft, ontvang je vaak nog onbedoeld meldingen van je werk. Als je die eenmaal gezien hebt, ga je daar toch over nadenken, zo werkt ons brein.’ Om op te laden is juist psychologische ontkoppeling van het werk en andere stressoren cruciaal. ‘Dat betekent dat je echt mentaal loskomt van je werk en er niet meer aan denkt als je thuis bent. De afwezigheid van stress helpt om je systemen gedurende de avond en nacht te resetten. Veel onderzoekers zien daarin de kern voor herstel.’
Zelf is Derks een fervent lezer. In haar jeugd sprak haar moeder daar nog afkeurend over: ga toch eens wat dóén. Nu probeert Derks haar tienerkinderen juist te verleiden tot lezen, in een verbeten strijd met TikTok. Maar ze moet toegeven: vanuit haar expertise bekeken is die app zo slecht nog niet. ‘Als mijn kinderen op TikTok zitten, vergeten ze letterlijk alles om zich heen. Dat is precies waar psychologische ontkoppeling om draait.’ Nee, dan een boek. Daarin kun je je zeker verliezen, maar werksores dringen zich relatief gemakkelijk op. ‘De kans op mind wandering is gewoon groter bij lezen, omdat het mono is, je wordt er minder sterk ingezogen dan in video’s.’ Juist de intensiteit van streamen, scrollen of gamen biedt mentale afstand tot stressfactoren.
Zo valt lezen enigszins van z’n voetstuk. Voor Derks helpen boeken wel om het werk te vergeten, maar haar liefde voor lezen vormt daarvoor een belangrijke voorwaarde. ‘Voorheen was de gedachte: bepaalde activiteiten zijn altijd goed en andere zijn altijd slecht, maar we hebben geleerd dat de bezigheid vooral moet aansluiten op je persoonlijke behoeften.’ Voor anderen biedt een steengoede serie of een reeks hapsnapfilmpjes mogelijk de juiste combinatie van prikkeling en afleiding in een leven vol verplichtingen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant