Nee helaas, de receptionist heeft De toverberg niet gelezen. Op zijn 150ste geboortedag is Thomas Mann ‘niet meer van deze tijd’, in het hotel dat als decor diende. Maar is hij niet júíst van deze tijd?
‘Nee, ik heb De toverberg niet gelezen’, zegt de jonge receptionist van het Waldhotel in Davos.
Het is eind mei, na een lang winterseizoen maakt het Zwitserse bergdorp zich op voor de zomer. Op de deur van het hotel hangt een bordje: Wir sind geschlossen. Toch geeft de receptionist, die waakt over het slaperige hotel, met plezier een rondleiding door het gebouw dat in de eerste helft van de vorige eeuw dienstdeed als sanatorium en waarop Thomas Mann (1875-1955) zijn beroemde roman heeft gebaseerd.
Hij kwam er in 1912 om een bezoek te brengen aan zijn vrouw Katia, die zich ter genezing van tbc moest laven aan de schone, frisse berglucht. Aan de wanden hangen foto’s van Mann, onder andere met collega-schrijver Herman Hesse op ski’s, maar ook van het interieur van destijds. De stoeltjes in de eetzaal zijn gemodelleerd naar die van toen, de open haard is er nog, de bibliotheek niet: ‘Daar is geen behoefte meer aan.’
Reputaties veranderen continu. In deze rubriek kijken we hoe de betekenis van denkers en kunstwerken, van schrijvers en hun personages kantelt en evolueert.
Op de bovenste etage (vijf) ligt de mooiste suite van het hotel, vernoemd naar de grote schrijver. De kamer biedt een prachtig uitzicht op Davos – met vermoedelijk aanzienlijk minder sneeuw dan in 1912.
Alle hotelkamers hebben een balkon – in de sanatoriumtijd lagen de patiënten dagelijks, zonder verder iets omhanden te hebben, urenlang gezonde lucht in te ademen. Tegenwoordig zou het een perfect recept zijn voor een offline bestaan. De witgevlochten ligbedden zijn er nog.
‘Ik ben ooit wel begonnen in De toverberg’, zegt de buitengewoon vriendelijke gastheer, een voormalig prof-ijshockeyer met een omgekeerde pet op zijn hoofd, ‘maar de zinnen waren soms pagina’s lang, dat is niet meer van deze tijd.’
Is dat zo? De Thomas Mann-weg leidt naar een nog hoger gelegen sanatorium, het Schatzalphotel op 1.862 meter, in 1898 gebouwd. Samen vormen de hotels en hun omgeving het decor van De toverberg. Tijdens de stevige klim loop je vrij letterlijk in de voetsporen van Mann, die hier ruim honderd jaar geleden op zijn raquettes de neige de berg moet hebben bedwongen en met zijn roman een hevig verlangen oproept naar vervlogen tijden, en die juist wél van deze tijd is, of zou moeten zijn.
Thomas Mann, die op 6 juni 150 jaar geleden geboren werd, werkte twaalf jaar aan De toverberg, van 1912 tot 1924, gefascineerd door het leven in het sanatorium en de patiënten die er soms jaren verbleven en op elkaar waren aangewezen. Mann maakte kleurrijke personages van ze, afkomstig uit verschillende landen en met uiteenlopende overtuigingen. In de jaren van de Eerste Wereldoorlog legde hij zijn werk tijdelijk neer, aangeslagen door het doelloze oorlogsgeweld.
De algemene opvatting is dat Mann de Grote Oorlog inging als reactionair conservatief en eruit kwam als overtuigd democraat (waar Uwe Wittstock in zijn zorgvuldig opgebouwde reconstructie Februari 1933 – De winter van de literatuur tegenin brengt dat de Duitse intelligentsia zich jaren later in eerste instantie maar moeizaam wist te verhouden tot de machtsovername door Hitler en vooral koos voor het eigenbelang, óók Thomas Mann, of zelfs: juist Thomas Mann).
Later, in 1938, bundelde Mann in Achtung Europa! een aantal politieke beschouwingen die hij in de jaren dertig had geschreven over de situatie in Duitsland en Europa. Ze zijn onlangs opnieuw uitgegeven (in vertaling, bij De Arbeiderspers) en zijn waarschuwingen tegen het gevaar dat fascisme en nationaalsocialisme vormen voor de democratie – hoe actueel.
In De toverberg zoekt Mann via zijn personages naar mogelijke manieren om vreedzaam samen te leven, ongeacht rangen, standen en overtuigingen. Hoofdpersoon Hans Castorp, een pas afgestudeerd scheepsbouwkundige afkomstig uit de gegoede middenklasse, treedt de wereld onbevangen en mild tegemoet. Twijfels over zijn toekomst leverden hem de diagnose ‘Erschöpfung’ op – een burn-out, zoals we nu zouden zeggen.
Het sanatorium dat Hans betreedt, blijkt een mondaine, moderne, bijna hedendaagse omgeving waar heel Europa vertegenwoordigd lijkt. Hans Castorp zou er drie maanden blijven, het werden zeven jaar, vervat in een boek van meer dan duizend pagina’s:
‘Hans Castorp – de naam van de jongeman – zat alleen in de kleine, grijs gestoffeerde coupé, met zijn reistas van krokodillenleer, een geschenk van zijn oom en pleegvader, consul Tienappel – om ook diens naam maar meteen te noemen –, met zijn winterjas, die aan een haak schommelde, en zijn opgerolde plaid.’
Ja, de parallellen met het heden liggen voor het oprapen: het is een Europese roman, een zoektocht naar verdraagzaamheid en harmonie, een pleidooi voor zelfbeschikking, gelijkwaardigheid, verantwoordelijkheid en respect voor anderen. Een betoog tegen polarisatie. Allemaal waar en belangrijk – of Mann en zijn familie nou deugden of niet (de familie, door Tillmann Lahme zo prachtig blootgelegd in De familie Mann – Geschiedenis van een gezin maakt een nogal, eh, egocentrische indruk.)
Maar het is vooral de rijkdom van de taal die De toverberg zo magisch maakt. De lichtvoetigheid, de subtiele humor, de onschuld en onbevangenheid van Castorp in die soms langgerekte, maar vrolijke zinnen. Zinnen die je zelden nog leest, maar die zo weldadig zijn, en tastbaar maken hoe het toen moet zijn geweest, in dat tegenwoordig zo mondaine wintersportoord:
‘Het raam was omlaag geschoven, en omdat de middag steeds killer werd, had hij, verwend zoontje van een gegoede familie, de kraag van zijn modieus wijde, met zijde gevoerde zomerjas opgeslagen. (...) Hij keek naar buiten: de trein wrong zich door de bochten van een smalle pas, je kon de voorste wagons zien en de locomotief...’
Gute Reise!
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant