Max Pam is schrijver en columnist van de Volkskrant.
Vorige week besprak ik het voetballen, zoals dat wordt uitgelegd in de psychoanalyse. Ik citeerde daarbij een essay van wetenschapsfilosoof Jaap van Heerden, die erop wees dat er zelfs twee psychoanalytische verklaringen bestaan: één die de goal beschouwt als de vagina en één die de goal beschouwt als de anus.
Enfin, zou Martin Bril zeggen.
De laatste jaren is voetballen ook een vrouwending geworden en ik vroeg mij af of dat voor de psychoanalyse verschil maakt. Wordt scoren ineens psychoanalytisch iets anders als het door vrouwen wordt gedaan? En hoe staat het in het vrouwenvoetbal met het oedipuscomplex, dat volgens de psychoanalytische theorie bij voetballende mannen het leidende principe is? Ik kwam er niet uit en vroeg de lezers of zij mij het vrouwenvoetbal analytisch konden uitleggen. Via krant, mail en Facebook kreeg ik in totaal 32 reacties – ongeveer evenveel van mannen als vrouwen. De laatste decennia is hard tegen Sigmund Freud aangeschopt, maar het lijkt erop dat de stichter van de psychoanalyse nog niet helemaal uit het discours over seksualiteit en het onbewuste is verdwenen.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Freud zelf had weinig met sport. Ik ken slechts één titel die Freud direct koppelt aan een sport: Sex As a Sublimation for Tennis: From the Secret Writings of Freud van Theodor Saretsky. Ik heb het niet gelezen, die geheime geschriften over tennis bestaan niet en het lijkt me satire. Ik kan mij wel een voorstelling maken van wat het analytisch betekent als een bal (spermatozoön) met grote kracht over het net (vagina) op de vijandelijke speelhelft (baarmoeder) wordt geslagen.
In 1936 had Freud geïnteresseerd kunnen zijn in de Olympische Spelen van Berlijn, maar hij heeft zich daar niet over uitgelaten. Logisch, want hij had het in die tijd druk met de nazi’s, die bezig waren hem Wenen uit te zetten. Bij zijn vertrek moest hij nog een document ondertekenen, waaraan hij de beroemde zin toevoegde: ‘Ich kann die Gestapo jedermann aufs beste empfehlen.’ Daarna woonde Freud tot zijn dood in 1939 in Londen. Bij mijn weten heeft hij in die tijd nooit een voetbalwedstrijd bezocht. Hampstead, de chique wijk waar zijn huis stond, bezit ook geen grote club.
Van de reacties die ik kreeg, was een deel afwijzend. De gedachte dat agressie in het voetbalspel wordt gesublimeerd tot aanvaardbaar gedrag, wordt nog als aannemelijk beschouwd, maar de seksuele context waarin dit mechanisme zich afspeelt, krijgt vaak het etiket ‘lulkoek’. De beste brief in deze categorie vond ik die van Ludo Grégoire: ‘Zelden zo’n slechte, banale column gelezen als die van Max Pam vandaag. Had de redactie hem niet in bescherming moeten nemen?’ Verbieden en niet afdrukken ter zelfbescherming, zelden heb ik een freudiaansere ingezonden brief gelezen.
Dan is er een groep, die meent dat vrouwenvoetbal helemaal geen aparte verklaring behoeft. Men wijst op allerlei wetenschappelijk onderzoek waaruit blijkt dat verschillen tussen mannen en vrouwen in de sport vooral van fysiologische aard zijn. Nog onlangs werd ontdekt dat het mannelijke sporthart zich aanzienlijk anders ontwikkelt dan het vrouwelijke sporthart.
Tenslotte ontving ik ruim tien reacties die het vrouwenvoetbal – met of zonder ironie – analytisch beschouwen. Penisnijd is daarin een terugkerend element maar het idee dat vrouwen zijn gaan voetballen uit een gemis is niet erg overtuigend. Een treffende observatie vond ik wel dat homoseksualiteit in het mannenvoetbal nog altijd een taboe lijkt, terwijl er bij het vrouwenvoetbal veel openlijker voor wordt uitgekomen. Dat lijkt erop te wijzen dat vrouwen een natuurlijker omgang hebben met hun seksuele geaardheid dan mannen en dat derhalve sublimatie bij hen veel minder noodzakelijk is. Reden ook dat je bij het vrouwenvoetbal veel minder vechtpartijen ziet dan bij het mannenvoetbal.
Verder kwam het Zeus-complex langs, het intense verlangen van Griekse godinnen om door Zeus te worden gepenetreerd, alsmede de jaloezie van hun vrouwelijke tegenstrevers om dat doel juist te verhinderen, waarbij een rol speelt dat Zeus op theatrale wijze verschillende gedaantes kan aannemen. Tevens zou er sprake zijn van een Elektra-complex, genoemd naar de dochter van Agamemnon, die niet zou rusten voor de moord op haar vader is gewroken. Dat daarvoor ook haar eigen moeder een kopje kleiner moet worden gemaakt, was voor Elektra eerder een aanbeveling dan een bezwaar.
Lezeres Tielke Engels wijst erop dat veel sporten als training voor soldaten afkomstig zijn uit het leger, terwijl vanuit vrouwelijk oogpunt het verdedigen (van de eicel) belangrijker is dan het aanvallen. Daaruit zou je kunnen opmaken dat vrouwen in de sport mogelijk tot een andere strategie geneigd zijn. Maar de winnaar is Fred van Wijk uit Heukelum. Zijn korte essay bevat al deze elementen. Gefeliciteerd! Het beloofde boek Fascinaties van Jaap van Heerden valt binnenkort in het gat van uw brievenbus.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns