is bestuurssocioloog aan de Erasmus Universiteit en columnist van de Volkskrant.
Het is er langzaam ingeslopen. Vond CDA-leider Sybrand Buma ooit dat ‘onze traditie, onze cultuur en onze waarden zo mooi zijn’, was Nederland volgens onze voormalig minister-president nog ‘een waanzinnig gaaf land’, inmiddels stelde het Hoofdlijnenakkoord: ‘Nederland is een prachtig land om trots op te zijn.’
Ik weet het, dit valt slecht in progressieve kringen, maar trots is niet erg. Het is zelfs vrij onschuldig. Er schuilt doorgaans weinig kwaads in als je bijvoorbeeld trots bent op je gezinslid of woonplaats. Het wordt pas grimmig wanneer het eigene niet alleen wordt voorgesteld als iets bijzonders, maar vooral bijzonder ten opzichte van iets anders en dus als beter of zelfs allerbeste wordt gezien.
Met andere woorden, er verschuift iets fundamenteels wanneer absolute trots (trots op mijn land) verschuift naar relatieve trots (trots op mijn beste land ter wereld). Dat is het delicate onderscheid tussen patriottisme, chauvinisme en nationalisme.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Die verschuiving werd zichtbaar onder het kopje ‘onze cultuur is zoveel beter’ van haar HJ Schoo-lezing waarin voormalig VVD-minister Edith Schippers in 2016 al stelde: ‘Frits Bolkestein zei het al in de jaren negentig: alle culturen zijn helemaal niet gelijkwaardig. En ik zeg het hem na: de onze is een stuk beter dan alle andere die ik ken.’ Inmiddels repte het vorige VVD-verkiezingsprogramma dat Nederland ‘het beste land ter wereld is’ met ‘Nederlanders als leukste volk ter wereld’, terwijl de PVV zelfs stelt dat ‘onze boerensector de beste is ter wereld!’
Maar wanneer de overwaardering van het eigene gepaard gaat met een onderwaardering van het andere, dan wordt het grimmig. Voordat je het weet, is er namelijk sprake van een meerderwaardigheidscomplex.
Velen zijn bekend met het tegenovergestelde minderwaardigheidscomplex, ook bekend als Calimero-gedrag, wanneer iemand van zichzelf een lage dunk heeft en zich inferieur waant.
Dat kan problematisch worden wanneer zich dat fixeert tot onderdanigheid, defaitisme en volgzaamheid met anti- of asociaal gedrag tot gevolg. Minder bekend is het meerderwaardigheidscomplex, wanneer iemand van zichzelf een hoge dunk heeft en zich superieur waant. Dat uit zich in zelfgenoegzaamheid en zelfoverschatting en heeft ook asociaal gedrag als gevolg. In beide gevallen is er sprake van een verlies aan realiteitszin en beide zijn niet alleen op individueel maar ook op collectief niveau te begrijpen.
Zo voelen sommige hoofdstedelingen zich meer dan mensen uit ‘de provincie’ of kleinere steden, zoals de animositeit tussen Marseille en Parijs, Birmingham en Londen of Rotterdam en Amsterdam toont. Dat minderwaardigheidsgevoel in ‘s lands ‘tweede’ stad is in de literatuur ook wel bekend als het ‘second city syndrome’. Meerderwaardigheidsgevoelens zijn dus relationeel, relatief en getrapt. Want zo wanen Parijzenaren zich wellicht meerderwaardig aan Amsterdammers, Amsterdammers aan Rotterdammers, Rotterdammers aan Almeerders en Almere aan Lelystad. Pas op, deze alinea valt feitelijk te betwisten, er is sprake van een verlies aan realiteitszin.
Een meerderwaardigheidscomplex gaat op collectief niveau pas echt opvallen wanneer politici of bestuurders openlijk en zonder gêne de eigen superioriteit, schoonheid of kwaliteit bejubelen en dat vooral doen ten koste van anderen. De ander wordt openlijk als minder gewaardeerd, doet er minder toe en dat blijft doorgaans niet zonder gevolgen. De ‘minder Marokkanen’-uitspraak van Geert Wilders spreekt in dit licht voor zich.
En vanuit een
meerderwaardigheidscomplex valt de grootste bezuinigingsoperatie van dit inmiddels demissionaire kabinet te begrijpen. Die kwam namelijk tot uitdrukking in een structurele bezuiniging van 2,4 miljard euro op ontwikkelingshulp, want ‘alle programma’s die we financieren, moeten direct bijdragen aan ons eigen belang’, aldus Reinette Klever, de net teruggetreden PVV-minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp.
Zo leven Nederlanders met een meerderwaardigheidscomplex in de overtuiging dat niet-Nederlanders minder zijn en er dus ook minder toe doen. Eén van de belangrijkste consequenties daarvan is een verlies aan medemenselijkheid en empathisch vermogen, met als gevolg asociaal gedrag. Dat voelt op korte termijn wellicht goed, maar sociologen weten, op de lange termijn werkt asociaal gedrag averechts en dient het nauwelijks ‘het eigen belang’.
Dus laten we gauw afscheid nemen van dit niet ‘meest-rechtse’ maar vooral averechtse kabinet met een meerderwaardigheidscomplex.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns