Geert Wilders boekte in 2023 een even glorieuze als verrassende verkiezingswinst. Zijn eenmanspartij wist nooit te wennen aan de bestuursverantwoordelijkheid. Nu dreigt een nieuw politiek isolement voor de intern verzwakte PVV.
Overal klinken dezelfde woorden als Geert Wilders dinsdagochtend in een stekelig gesprek met journalisten bekend heeft gemaakt dat hij zich terugtrekt uit het kabinet-Schoof. Onbesuisd. Onverantwoord. Bizar. Roekeloos. En zelfs: verraad.
Niemand neemt het nog voor hem op, de coalitie niet en ook de oppositie niet. Zelfs FvD-leider Thierry Baudet vindt dat de PVV-leider het dit keer te bont heeft gemaakt (‘buitengewoon teleurstellend’).
Geert Wilders is daarmee terug op voor hem vertrouwd terrein: totaal geïsoleerd. Zo was het toen hij zich in 2004 afsplitste van de VVD, toen hij in 2012 midden in een economische crisis de gedoogsteun voor het kabinet Rutte I introk, toen hij in 2014 beloofde ‘minder, minder Marokkanen’ te regelen en zijn partij leegliep en zo is het weer, nu hij drie weken voor een cruciale Navo-top zijn coalitiepartners VVD, NSC en BBB vol verbijstering achterlaat met een gesneuveld kabinet.
Geert Wilders heeft al die stormen doorstaan en hij zal ook deze storm overleven. Met zijn PVV heeft hij een ijzeren achterban van zo’n twintig zetels opgebouwd die hem waarschijnlijk trouw zal blijven, zeker nu hij zich opnieuw presenteert als eenzame strijder tegen de ‘massa-immigratie’ en ‘de ondergang van Nederland’ die daar volgens hem mee gepaard gaat. De komende maanden moet blijken of hij nog een keer in de buurt kan komen van zijn recordwinst van 37 zetels in 2023.
Alles over politiek vindt u hier.
Het is alleen de vraag of hij daarmee ook nog in de buurt van de macht kan komen. Geen partij in Den Haag lijkt nog bereid om in zee te gaan met een partijleider die met ‘een goedkope babbeltruc’ (dixit SP-leider Jimmy Dijk) over aanvullende asielmaatregelen zijn eigen kabinet opblaast. NSC en BBB dreigen hun avontuur met de PVV te bekopen met een politieke ondergang. VVD-leider Dilan Yesilgöz gunde Wilders een nieuwe kans op het landsbestuur om een rechts asielbeleid tot stand te brengen, maar staat nu trillend van woede met lege handen. Het CDA heeft de PVV-leider al veel eerder in de ban gedaan en partijleider Henri Bontenbal voelt zich nu in zijn gelijk bevestigd. ‘Een populist kiest uiteindelijk altijd voor zichzelf.’
Wilders zelf zal ook de komende campagne vol overgave volhouden dat hij premier wil worden, maar met welke coalitiepartners? En ook: met welke partij?
De daverende verkiezingsoverwinning van 2023 gaf Wilders de kans om de PVV uit te bouwen door meer mensen met bestuurlijke kwaliteiten aan te trekken. Mensen als ex-minister Ronald Plasterk, ex-Leefbaar Rotterdam-fractievoorzitter Ingrid Coenradie en voormalig MKB-voorman Dirk Beljaarts dienden zich aan. Ook namen van ex-minister Rita Verdonk en Fred Teeven vielen even, net als die van de Rotterdamse bestuurder Marco Pastors.
Wilders zelf wist ook dat hij zijn partij moest uitbouwen met meer bestuurlijke slagkracht, zo vertelde hij volgens een collega-fractievoorzitter in een persoonlijk gesprek. De PVV’er keek daarbij ook naar zijn politieke vriend Viktor Orbán, die Hongarije naar zijn hand zette door op cruciale posities partijvrienden neer te zetten.
Toch wijst alles erop dat de PVV is blijven stilstaan in de tijd. De partij werd door Wilders nooit voorbereid op een tweede kans op bestuursverantwoordelijkheid. De partijleider zelf had voor de verkiezingen van 2023 amper omgekeken naar de kandidaten die wat lager op de lijst stonden. Sommigen werden na één zoomgesprek aangenomen met het idee dat ze lijstvulling waren. Zelf hielden ze er ook geen rekening mee ooit in de Tweede Kamer terecht te komen.
Het resultaat is dat sommige PVV-Kamerleden de afgelopen jaren amper aan het woord zijn geweest en debatten links lieten liggen. Vincent van den Born heeft nog steeds geen woord in de Tweede Kamer gezegd, twee andere PVV’ers hebben nog steeds hun maiden speech in de grote zaal van de Kamer niet mogen houden.
De nieuwbakken PVV-Kamerleden kwamen in een vacuüm terecht. Ondersteuning was er amper. De meest ervaren Kamerleden schoven door naar het kabinet, zes ervaren medewerkers werden nu zelf Kamerlid. Vacatures voor nieuwe ondersteuning bleven openstaan.
Zo wordt er nog altijd gezocht naar een medewerker financiën, een speechschrijver, een beleidsmedewerker voor Wilders en een stafchef. De PVV kreeg in 2024 bijna 9,8 miljoen euro voor ondersteuning van de fractie, maar maakt dat geld bij lange na niet op. Doordat de partij al een maximale reserve heeft opgebouwd, moet het overgebleven geld worden teruggestort.
De dunbezette fractie had ook weer zijn weerslag op de ministerploeg van de PVV. De door Wilders uitverkoren negen bewindspersonen hadden allemaal dringend behoefte aan ervaren en loyale politieke assistenten. Volgens een ingewijde werd het hen verboden om PVV-fractiemedewerkers te benaderen, omdat Wilders die wilde houden voor het Kamerwerk.
Het resultaat is dat van de negen politiek assistenten, er slechts één een PVV-achtergrond heeft. De meesten waren ambtenaar op een ministerie of lid van een andere partij. De PVV beschikt hierdoor niet over een poel van talenten die in de toekomst Kamerlid of minister kunnen worden.
Binnen de PVV valt ook te horen dat de afgelopen anderhalf jaar niet is gebruikt voor betere rekrutering om een langer verblijf in het centrum van de macht mogelijk te maken. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026 zal de PVV opnieuw in slechts een bescheiden aantal gemeenten meedoen.
Nog crucialer is dat Wilders er niet in geslaagd is om zijn leiderschapsstijl te veranderen. Nog altijd opereert hij als een solist die ook voor zijn directe omgeving moeilijk te peilen is en niemand helemaal het vertrouwen gunt.
Wilders had in Ronald Plasterk al snel zijn premierskandidaat gevonden, maar hij liet hem ook weer snel vallen toen er rumoer ontstond over diens zakelijke activiteiten. Hetzelfde overkwam kandidaat-vicepremier Gidi Markuszower, die om onduidelijke redenen niet door een veiligheidscheck van de inlichtingendienst kwam. Met een ijskoud X-bericht trok Wilders daarna de kandidatuur van Markuszower in.
Veelzeggend voor de ondoorgrondelijke sferen bij de PVV is dat Markuszower al snel weer in genade werd aangenomen. Inmiddels behoort de afgedankte vicepremier weer tot de inner circle van Wilders.
Doorsnee PVV-Kamerleden hebben geen idee op welke basis Wilders zijn vertrouwelingen uitzoekt. Zoals een outcast ineens weer in genade kan worden aangenomen, zo kan een vertrouweling opeens weer naar de periferie verdwijnen. Het leidt ook binnen de PVV tot speculaties en onzekerheid.
Zo werd Kamerlid Leon de Jong, tevens partner van vicepremier Fleur Agema, samen met Edgar Mulder benoemd tot vicefractievoorzitter van de PVV. Samen zouden ze ook overleggen met de vicefractievoorzitters van de overige coalitiepartijen. Alleen verdween De Jong plotseling uit beeld. Al een aantal maanden is hij slechts sporadisch – meestal bij stemmingen op dinsdag – in Den Haag aanwezig.
Niemand wordt geïnformeerd over wat er met De Jong aan de hand is. De andere coalitiepartijen hebben nooit een uitleg gekregen en de PVV-fractie ook niet. Het leidt tot allerlei speculaties. Zo zou de De Jong in ongenade zijn gevallen omdat hij het regelmatig opneemt voor Fleur Agema en de rebellerende Ingrid Coenradie, die hij heeft aangeraden bij Wilders. Andere PVV’ers houden het er weer op dat de De Jong rugklachten heeft, want daar kampte hij al eerder mee. De Jong zelf reageert – geheel volgens de lijn van de PVV – niet op vragen van de Volkskrant.
Mocht Wilders ooit nog premier willen worden, zal hij ook opnieuw bewindspersonen moeten leveren. De afgelopen regeerperiode zal voor kandidaten van buiten waarschijnlijk geen aanlokkelijk perspectief zijn. De onervaren PVV-bewindspersonen moesten niet alleen zonder veel ondersteuning aan de slag, ze werden vaak ook nog eens door de PVV-fractie in de Tweede Kamer snoeihard aangevallen. Minister van Volksgezondheid Agema, die al langer een gecompliceerde relatie heeft met Wilders, kon zelden op enige rugdekking van haar eigen partij rekenen. Ook minister van Infrastuctuur Barry Madlener moest het geregeld ontgelden.
Toen staatssecretaris Coenradie (Justitie en Veiligheid) wegens een chronisch cellentekort een plan presenteerde om een specifieke groep gedetineerden eerder vrij te laten, kreeg ze van Wilders op luide toon te horen dat ze dat uit haar hoofd moest laten of anders beter kon opstappen. Coenradie trotseerde Wilders, maar kreeg later te maken met zijn wraak: hij weigerde bij de Voorjaarsnota extra geld vrij te maken voor zijn eigen staatssecretaris.
Het blijft volgens meerdere ingewijden het wezenskenmerk van de PVV: Wilders’ wil is wet. Fractievergaderingen duren nooit lang en het zogenoemde bewindspersonenoverleg tussen de PVV’ers in het kabinet en de fractietop op donderdagavond is ‘eenrichtingsverkeer’. Wilders kan op het allerlaatste moment besluiten om niet te komen, waarna het hele overleg wordt afgeblazen, ook al was er dan regelmatig al avondeten voor iedereen besteld. Op een gegeven moment was het eten zo vaak weggegooid, dat het voortaan helemaal niet meer werd besteld.
De andere coalitiepartijen moesten vaak ook maar gissen wat er achter de schermen bij de PVV gebeurde. Bij de val dinsdag van het kabinet-Schoof konden ze voor het eerst van nabij meemaken hoe Wilders helemaal in zijn eentje de koers bepaalt. Dilan Yesilgöz, Nicolien van Vroonhoven en Caroline van der Plas dachten dat ze nog zouden overleggen met Wilders over zijn asielplannen, maar de PVV-leider had er geen zin meer in. Binnen een paar minuten stonden ze weer buiten – een kabinet en veel illusies armer. ‘Er was niet eens meer ruimte voor overleg’, concludeerde Caroline van der Plas verbouwereerd.
Dat zal menig PVV’er in elk geval bekend voorkomen.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant