De naderende kabinetsval tekende zich maandagavond af rondom het gesprek tussen de vier (ex-)coalitiepartners. De volgende ochtend was het razendsnel gebeurd. Politiek verslaggever Frank Hendrickx maakte het van dichtbij mee. ‘Ze hebben niks bereikt en het kabinet ligt nu al in de goot.’
Dag Frank, verwachtte jij voor het overleg tussen de fractievoorzitters maandagavond dat het zo snel zou gaan?
‘Nee. Toen dacht je nog: dit kan meerdere kanten op. De spanning had zich in het weekend al wel opgebouwd. Eerst zagen we Wilders in Boedapest, en daarna zei hij op X dat aan de helft van zijn eisen moest worden voldaan en dat hij anders uit het kabinet zou stappen.
‘Na die bijeenkomst kwamen de VVD, NSC en BBB alweer snel naar buiten. Het was opmerkelijk dat die partijen een front vormden en Wilders vroegen om met uitgewerkte voorstellen te komen. Normaal gesproken gaan ze inhoudelijk in op de voorstellen, en dan komt NSC als dwarsligger vaak alleen te staan. Een uur later kwam Wilders naar buiten met de boodschap dat het er heel slecht uitzag. Hij maakte een gelaten indruk.
‘Bij de andere partijen merkte ik ook grote somberheid. Achter de schermen bleek dat ze weinig vertrouwen hadden in een goede afloop. De enige oplossing volgens NSC en de VVD was dat Wilders tot inkeer zou komen. Later hoorde ik dat Wilders al had gezegd eruit te stappen, maar dat de fractievoorzitters onderling hadden afgesproken er nog een nachtje over te slapen. Daarom bleek die stemming achter de schermen al zo pessimistisch.
Dinsdagochtend duurde het ook niet lang.
‘Een kwestie van een uurtje. Eén voor één liepen de coalitiepartijen richting de beveiligde PVV-vleugel waar Wilders ergens zat. Ik meen dat Caroline van der Plas als eerste was. Zij zei meteen: ik ben normaal gesproken heel optimistisch, maar nu niet. Maar ze liet zich niet door powerplay onder druk zetten, zei ze. Nicolien van Vroonhoven en Dilan Yesilgöz kwamen met een boodschap van gelijke strekking.
‘Wilders had die uitspraken van achter de dikke deur via een livestream gehoord. Hij liet meteen weten: ik heb gehoord dat jullie toch niet gaan tekenen voor mijn plannen, dan hoeft het niet meer. De fractievoorzitters konden bijna meteen weer naar buiten. Ze waren onthutst, dat zag je, in shock en boos. Ze werden op brute wijze bedankt.
‘Voor alle drie de partijen betekent dit nogal wat. Vooral voor BBB en NSC, die er heel slecht voorstaan. Maar ook voor de VVD. Yesilgöz heeft toch haar nek uitgestoken door de samenwerking met Wilders op te zoeken, in de hoop harder asielbeleid te kunnen maken met rechts. Maar daar is helemaal niets van terechtgekomen. Ze hebben niks bereikt en nu ligt het kabinet al in de goot. Dat is ook voor Yesilgöz heel pijnlijk. Daarom zag je toch wel een zekere verbijstering bij die drie.’
Zonder uitzondering oordeelden politici na afloop snoeihard over Geert Wilders en zijn besluit om de stekker eruit te trekken. Waren deze uitspraken voor de bühne, denk je, of meenden politici wat ze zeiden?
‘Ze maken zich klaar voor de verkiezingen, stelden zich heel strategisch op. Zelfs Thierry Baudet noemde het zeer teleurstellend, en zei dat het een patroon is van Wilders. De andere rechtse partijen gingen er ook heel hard in. Daar zit natuurlijk deels in dat zij hopen het alternatief voor de PVV te worden, en dat rechtse kiezers nu misschien wel voor JA21 gaan kiezen, voor BBB, of misschien zelfs wel Baudet.
‘Die boze houding is deels onderdeel van hun strategie, want veel partijen zullen ook hartstikke blij zijn dat Wilders de stekker eruit heeft getrokken. Zij kunnen het er nu bij de VVD inwrijven dat ze altijd hebben gewaarschuwd voor een samenwerking met de PVV.’
Jij schreef ook een stuk over de opkomst en ondergang van Geert Wilders in dit kabinet. Hoe kruip je in het hoofd van iemand die volledig in zijn eigen isolement leeft?
‘Samen met Ben Meindertsma was ik al een tijdje bezig met een verhaal over de PVV. We hebben her en der mensen gesproken, zowel binnen als buiten de fractie. Zo probeer je een beeld te schetsen. Maar ook veel mensen binnen de PVV weten niet hoe het precies zit. Het blijft een eenmanspartij waarbij Wilders eigenlijk alles bepaalt.
‘Wilders heeft in 2023 een soort tweede leven gekregen met die enorme verkiezingswinst. Nadat hij in 2010 gedoogdsteun had gekregen, verkeerde hij een decennium in de periferie. Dit was zijn tweede kans. Het was de vraag of hij ging proberen om de partij te ontwikkelen en – net als andere rechts-radicale partijen in Europa – capabele mensen te rekruteren. Maar de partij heeft stilgestaan, met weinig verandering en weinig aanwas.’
Is Wilders’ rol in Den Haag uitgespeeld, denk je?
‘Dat hangt erg van de komende verkiezingen af. Het is natuurlijk een ervaren campaigner. Maar de route naar het premierschap is volgens de huidige peilingen nagenoeg onmogelijk, tenzij hij een ongekende monsterzege boekt. Het CDA heeft hem al uitgesloten, dus het moet via de VVD, maar ook die partij zal waarschijnlijk bedanken voor nog een avontuur met Wilders.
‘Als bij zijn kiezers het beeld ontstaat dat Wilders niet meer aan de macht komt, dan wordt het lastig voor hem om zijn achterban te mobiliseren. Dat was tijdens de vorige verkiezingen het grote voordeel: kiezers dachten dat het dit keer echt kon lukken. De VVD sloot hem niet uit, NSC en BBB niet. Hij kreeg in de laatste weken enorm de vaart mee, omdat men dacht dat hij echt iets zou kunnen veranderen. In het verleden is het vaker zijn achilleshiel geweest, dat de opkomst voor hem teleurstelde.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant