In korte tijd werd het Nederlandse politieke landschap flink door elkaar geschud toen de PVV in november 2023 met overmacht de verkiezingen won. Ruim anderhalf jaar later staan er alweer nieuwe verkiezingen op de planning en is Den Haag nog steeds niet helemaal bekomen van de schokken.
"Met die standpunten kun je geen regering vormen", zei Pieter Omtzigt als leider van NSC in de verkiezingscampagne in november 2023 over het PVV-verkiezingsprogramma. Omtzigt was toen gezien de peilingen zelfs even premierskandidaat.
Maar nu is Omtzigt vertrokken uit de politiek, staat NSC al weken in de peilingen op 1 zetel en is het Wilders die uit de coalitie stapt met NSC, VVD en BBB. Niet vanwege staatsrechtelijke bezwaren die vooral NSC had bij de PVV, maar vanwege het uitblijven van strengere asielmaatregelen. Een onderwerp waar juist iedereen in de coalitie het over eens was. Het kan verkeren.
Regeren met Wilders was grillig. En dat was ook te verwachten. De PVV-leider zoekt altijd de harde confrontatie. Dat is 'één van zijn belangrijkste politieke gereedschap. Dat bracht hem tot waar hij nu is gekomen. In het centrum van de macht, maar óók weer aan de zijlijn.
Sinds Wilders ruim twintig jaar geleden de PVV oprichtte, was zijn toon bijna altijd dezelfde. Dat hij tijdens de verkiezingscampagne met zalvende woorden opeens toenadering zocht naar andere partijen, was juist de uitzondering. "Je kunt niet tegen anderen zeggen: 'Dit is ons verkiezingsprogramma. Take it or leave it.' Want dan doe je het nooit mee", zei hij destijds in gesprek met NU.nl.
Zijn tactiek werkte. Hoe Wilders plotseling als een komeet in de peilingen klom tijdens de verkiezingscampagne, kun je hieronder beluisteren in 'Frans', de politieke podcast van NU.nl.
Die toon bleek alleen gevonden door de PVV-leider om het eerste kabinet waar de PVV in zou komen mogelijk te maken. Al snel veranderde de sfeer toen er tijdens de formatie bezwaren kwamen richting Wilders en zijn partij.
Naast NSC, stribbelde ook de VVD lang tegen. Partijleider Dilan Yesilgöz zette weliswaar de deur naar de PVV open, iets dat haar voorganger Mark Rutte jaren lang tegenhield, maar deed na de verkiezingsuitslag direct een poging om niet met Wilders te regeren. Haar partij wilde een kabinet gedogen, was de boodschap.
Uiteindelijk werden allerlei bezweringsformules uit de kast getrokken om toch een PVV-kabinet mogelijk te maken. Een gevolg was dat alle partijleiders in de Kamer zouden blijven. Dat betekende dat Wilders, ondanks zijn verkiezingsoverwinning, geen aanspraak kon maken op het premierschap. Een eis van Omtzigt en Yesilgöz waarmee Wilders knarsetandend instemde. Zo verscheen de niet verkiesbare en partijloze Dick Schoof op het toneel als premier.
Demissionair Schoof biedt na een jaar alweer zijn ontslag aa bij de koning. Foto: ANP.
De stemming is er in het kabinet en in de coalitie nooit beter op geworden. De openlijke aanvaringen tussen coalitiegenoten Wilders enerzijds en Yesilgöz en Omtzigt anderzijds waren ongekend. Dat begint al tijdens de formatie. Zo deelt Wilders op X een column waarin staat dat Omtzigt zich als een "katholieke gluiperd" gedraagt. Yesilgöz noemt hij in weer een andere post "zuur".
Steeds ontstond er weer een crisisachtige sfeer wanneer Wilders zijn ongenoegen over de gang van zaken kenbaar maakte. Ook dat gebeurde altijd via X. Maar het kabinet, of beter de coalitie, bleef zitten. De partijleiders vonden na uren van crisisoverleg steeds weer een oplossing. Zoals tijdens in oktober toen er een alternatief gevonden moest worden voor de noodwet voor strengere asielmaatregelen.
Het gebruik van het noodrecht ging NSC te ver. Mede omdat er ook helemaal geen 'dragende motivering' voor was. En dus kwam er een 'asielnoodmaatregelenwet' waarin strengere asielafspraken werden gemaakt. Opnieuw een bezweringsformule om de coalitie te redden. Zoals dat ook gebeurde tijdens de formatie.
Het kabinet kon weer voor even aanblijven. Zo ontstond er gaandeweg een gevoel bij de coalitieleiders dat ze er onder hoge druk toch samen uit konden komen. Ook al werd toen langzaam duidelijk dat regeren tijd kost en er geen simpele oplossingen bestaan voor ingewikkelde kwesties. Zoals bij asiel, maar ook bijvoorbeeld bij stikstof.
De ogen gingen richting de volgende hobbel: de Voorjaarsnota. Op asiel wilde iedereen nog hetzelfde, maar bezuinigen ligt ingewikkelder. Hoewel de partijen na een nacht doorhalen ook hier met een resultaat kwamen, werd het duidelijk dat er geen geloofwaardige bezweringsformules meer over waren.
Wilders probeerde het nog met een 'boodschappenbonus', maar die bleek gebaseerd op drijfzand. Zo ontstond er na het loslaten van het noodrecht opnieuw een gebroken PVV-belofte.
De politieke discussie ging toen sowieso al lang over de internationale dreiging. Die kwam sinds de beëdiging van de Amerikaanse president Trump steeds dichterbij. De Amerikanen staan sinds zijn aantreden niet meer als vanzelfsprekend achter Europa en de toekomst van de NAVO is opeens ongewis.
Geen fijn debat voor Wilders, die de aandacht ten koste van alles op asiel en migratie wilde houden. Dat lukte even met de lintjesrel. Maar met de Navo-top in het vooruitzicht en de discussie over extra defensiemiljarden die daarmee gepaard gaat, werd dat voor de PVV-voorman steeds ingewikkelder.
Hij voerde de druk op zijn eigen kabinet steeds verder op om strengere asielmaatregelen te nemen. Met zijn uitzonderlijke persconferentie vorige week als kookpunt. Het bleef dit keer niet bij dreigen. Een nieuwe bezweringsformule was onbespreekbaar.
En zo staat Wilders weer aan de kant, zoals hij dat ook stond toen hij in 2004 uit de VVD stapte en de PVV oprichtte. Voorlopig is hij weer veroordeeld tot die zijlijn, want de VVD, NSC en BBB, in theorie zijn trouwste politieke bondgenoten, moeten voorlopig niets meer van hem hebben.
Aan de andere kant had ook niemand verwacht dat de PVV in 2010 een gedoogrol zou krijgen en in 2024 in de regering zou komen, bracht inmiddels oud-vicepremier en PVV'er van het eerste uur Fleur Agema in herinnering. Een snelle terugkeer van de PVV in het centrum van de macht. Wie zal het zeggen.
De VVD zal zich in ieder geval achter de oren krabben of het nogmaals de deur openzet voor de PVV. Want uit niets blijkt dat dit voor de liberalen een geslaagd experiment was, zoals experts een dag na de verkiezingen al concluderden.
Source: Nu.nl algemeen