De rechts-nationalistische Karol Nawrocki is de nieuwe president van Polen. Zijn verkiezingszege is een grote tegenslag voor de hervormingsplannen van de liberale regering van premier Donald Tusk. Het land is tot op het bot is verdeeld.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
De Poolse regering onder leiding van de liberale premier Donald Tusk dreigt als een piepende locomotief tot stilstand te komen, nadat iets meer dan de helft van het electoraat aan de noodrem heeft getrokken.
50,89 procent van de Poolse kiezers koos de rechts-nationalistische Karol Nawrocki. Hij presenteert zich als onafhankelijke kandidaat, maar is een verlengstuk van rechts-nationalistische partij PiS.
Rafał Trzaskowski, burgemeester van hoofdstad Warschau en lid van Tusks partij Burgerplatform (PO), kreeg 49,11 procent van de stemmen. In 2020 verloor hij ook al nipt de presidentsverkiezingen.
Het is een flinke tegenslag voor de regering van Tusk. De president heeft een aantal machtsmiddelen tot zijn beschikking, waarvan het vetorecht op nieuwe wetgeving het belangrijkst is. De huidige president Andrzej Duda, een loyalist van PiS, zit de regering daarmee in de weg.
Tusk hoopte op een president uit de eigen gelederen om lang beloofde hervormingen te kunnen doorvoeren. In plaats daarvan moet hij nu samenwerken met een geharnaste rechts-radicale president, die vermoedelijk Duda als antagonist zal overtreffen.
Na de parlementsverkiezingen in 2023 wist Tusk een coalitie te smeden uit drie partijen. Hij maakte een einde aan acht jaar beleid van PiS. Hij zette een hervormingsgezinde, pro-Europese koers in.
Polen geldt sindsdien als mogelijke wegwijzer uit het labyrint van het populisme, het herstel van de rechtsstaat en democratie voor landen die ook te stellen hebben met een grote, rechtse, populistische beweging. Nu leert de Poolse ervaring dat na die eerste verkiezingszege de uitdagingen groot blijven.
Tusk beloofde het land te verzoenen, maar de uitslag schetst een diep verdeelde maatschappij. Het verschil tussen de kandidaten was 370 duizend stemmen, het kleinste verschil bij Poolse presidentsverkiezingen sinds 1989. Tegelijk was er een recordopkomst van 71,63 procent, bijna net zo hoog als bij de verkiezingen in 2023. Toen gingen Polen massaal stemmen.
Nawrocki is een 42-jarige historicus en amateurbokser zonder politieke ervaring. Hij gaf eerder leiding aan een Tweede Wereldoorlogmuseum in Gdańsk en het Nationaal Herinneringsinstituut (IPN). Hij staat ideologisch dicht bij de partij die hem steunt, net als PiS is hij aartsconservatief, katholiek en gericht op vaderland en traditie.
Tijdens de verkiezingscampagne viel het ene na het andere lijk uit de kast bij Nawrocki. Poolse media beschreven hoe hij een kwetsbare oudere man onder valse voorwendselen een woning ontfutselde. Hij nam vroeger deel aan hooligangevechten en als beveiliger van een hotel regelde hij sekswerkers voor de gasten. Tusk zei eens dat Nawrocki een man is aan wie mensen ‘niet eens een hamster zouden toevertrouwen’. Nu krijgt hij de sleutels van het presidentieel paleis.
De schandalen hebben Nawrocki niet geschaad. In de partijcommunicatie en PiS-gezinde media, die nog altijd een significant publiek bereiken, werden ze afgedaan als opgeklopte leugens om een politieke tegenstander zwart te maken. Het is teken van een gepolariseerde samenleving. Na meer dan twintig jaar felle politieke strijd tussen PiS en PO is een gedeelde werkelijkheid grotendeels uit zicht is verdwenen.
Ondertussen voerde liberaal Trzaskowski een moeizame campagne, hoewel hij voor de tweede ronde zijn vorm beter wist te vinden. Op het Poolse platteland heeft hij een hoofdstedelijk elitair imago, dat hij nooit helemaal van zich wist af te schudden.
Tegelijkertijd schoof zijn campagne (net als de regering van Tusk zelf) op naar rechts, maakte rechtse thema’s groot in de campagne en vervreemdde progressieve kiezers. Ook was hij minder uitgesproken over abortus en lhbti’ers dan als burgemeester van de hoofdstad. In de campagne zei hij in grote steden iets anders dan in de provincie: dat hadden de Polen dondersgoed door.
Daarnaast kleefden aan Trzaskowski de gebroken beloften van de huidige regering, zoals op gebied van abortus. President Duda had niet eens de kans een wet te vetoën, omdat de brede coalitie er onderling niet uitkwam. Maar nu kan Polen een versoepeling van de abortuswetgeving al helemaal vaarwelzeggen.
Met Nawrocki als president zullen liberale Polen zijn voorganger Andrzej Duda nog missen, voorspelden Poolse media in de aanloop naar de tweede ronde. Duda lag dwars – of beloofde dwars te liggen – op meerdere dossiers, zoals de rechtsstaat, abortus en geregistreerd partnerschap voor koppels van hetzelfde geslacht. Toch tekende hij meerdere wetten op andere beleidsterreinen, waardoor de staat niet vastliep.
Nawrocki positioneert zich als tegenwicht van de regering. Hij zal naar verwachting dwarsliggen op dezelfde dossiers als Duda, maar nog meer het conflict met de regering zoeken. Voor PiS is hij een wegbereider voor de parlementsverkiezingen in 2027, waarbij de partij hoopt terug te keren in het centrum van de macht – al dan niet in een coalitie met de uiterst rechtse partij Konfederacja, een verbond dat al in de politieke coulissen wordt gesmeed. Er wordt zelfs gespeculeerd over vervroegde verkiezingen.
Nawrocki heeft ook andere ideeën over het buitenlandbeleid, iets waar de president een lichte stempel op kan drukken. Trump is voor hem een voorbeeld. Hij moet minder hebben van Brussel en Berlijn, waarmee Tusk juist wil optrekken.
Ook over Oekraïne is Nawrocki een stuk sceptischer. Hij zegt het land te blijven steunen, maar zei eerder dat Oekraïners ‘niet dankbaar genoeg’ zijn voor wat Polen doet. Hij wakkert conflicten over geschiedschrijving aan en is tegen toetreding van Oekraïne tot de Navo.
Dit betekent ook dat de grote rol van Polen in Europa, zoals premier Tusk die graag voor zich ziet, onder druk komt te staan. Tusk is verzwakt, deze uitslag is een ‘rode kaart’ voor zijn regering, zoals progressief dagblad Gazeta Wyborcza schreef. Tusk zal op zijn eigen land moeten focussen nu politieke instabiliteit op de loer ligt. Polen gaat een turbulente periode tegemoet.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant