De Franse biochemicus en endocrinoloog Étienne-Émile Baulieu vond de eerste abortuspil ter wereld uit, die wereldwijd door miljoenen vrouwen wordt gebruikt. Het was niet makkelijk het middel op de markt te krijgen, maar Baulieu liet zich niet afschrikken. Vrijdag overleed hij op 98-jarige leeftijd.
is verslaggever van de Volkskrant.
Het incident zou de Franse arts Étienne-Émile Baulieu, uitvinder van de abortuspil, altijd bijblijven. In de jaren vijftig van de vorige eeuw stond hij tijdens zijn geneeskundeopleiding in een Parijse operatiekamer naast een chirurg die een vrouw aan haar baarmoeder moest opereren. Vlak daarvoor had ze een doe-het-zelfabortus uitgevoerd. De chirurg gaf zijn collega de instructie de vrouw niet onder narcose te brengen.
‘Leer haar een lesje’, zei de chirurg, ‘dat ze nooit meer zal vergeten.’
Het is een van de ervaringen die Baulieu later motiveerden zich in te zetten voor de ontwikkeling van de eerste abortuspil ter wereld: RU-486, ook wel bekend als mifepriston. De pil gaf vrouwen de mogelijkheid om zwangerschappen niet met breinaalden of andere barbaarse methoden te hoeven beëindigen. ‘Het was mijn doel om vrouwen een keuze te geven die hun privacy en hun fysieke integriteit beschermt’, zei hij tegen The New Yorker, ‘en hun de kans geeft de agressie van chirurgie te vermijden.’ Dat zijn abortuspil onlangs in meerdere Amerikaanse staten werd verboden, vond hij schandalig.
Afgelopen vrijdag overleed Baulieu, biochemicus en endocrinoloog, op 98-jarige leeftijd in zijn woning in Parijs. Zijn bijnaam was de ‘vader van de abortuspil’. De Franse president Emmanuel Macron noemde hem op X een verzetsstrijder en een genie en zei dat ‘er maar weinig Fransen zijn die de wereld zo hebben veranderd als hij.’ De abortuspil van Baulieu werd wereldwijd door miljoenen vrouwen gebruikt. In Nederland is hij niet alleen bij abortusklinieken verkrijgbaar, maar kunnen ook huisartsen hem voorschrijven.
De hardvochtige chirurg was niet de enige die Baulieu inspireerde tot zijn abortuspil. Zo kwam er in het Indiase Kolkata ooit een straatarme, bedelende vrouw op hem af en zag hij geschokt hoe ze het lichaampje van haar dode baby in haar armen had. Aan haar vrije hand had ze een tweede kind, en het tweede kind had een derde kind aan de hand. Het veranderde zijn leven. ‘Op dat moment’, zei hij in de media, ‘besloot ik voor vrouwen op te komen.’ ‘Het heeft me gepusht om heel hard te werken’, zei hij tegen The New York Times.
In 1988 kwam abortuspil RU-486 van farmaceut Roussel-Uclaf na jaren onderzoek op de markt. Maar het ging niet vanzelf. Integendeel, Baulieu kreeg tijdens zijn research te maken met de ultraconservatieve, katholieke topman van moederbedrijf Hoechst. Hij bleek een tegenstander van abortus. Op vergaderingen met het management besloot de uitvinder vervolgens vooral veel te praten over alle ándere mogelijke toepassingen van het middel, vertelde hij aan journalisten. Zo opperde hij dat het misschien wel kon worden gebruikt om stress te onderdrukken bij astronauten. Dat het middel zwangerschappen kon afbreken, hield hij zo lang mogelijk onder de radar.
Zijn pil werkte als een ‘antihormoon’: een molecuul dat de receptoren van zwangerschapshormoon progesteron in de baarmoeder blokkeert en zo ervoor zorgt dat dit hormoon zijn werk niet kan doen. Het wordt gecombineerd met misoprostol, een middel dat weeën opwekt en de vrucht afstoot.
Nadat het middel op markt was verschenen, ontving Baulieu veel bedreigingen. Zijn foto werd in Canada verspreid met de boodschap ‘Wanted for genocide’ en in de VS moesten bodyguards hem beschermen. Het Vaticaan noemde zijn vinding ‘de pil van Kaïn: het monster dat zijn broeders op cynische wijze doodt’. Bij het hoofdkantoor in Parijs hielden antiabortusdemonstranten een bord omhoog met de boodschap ‘Jullie veranderen de baarmoeder in een verbrandingsoven’ – een verwijzing naar de banden met conglomeraat IG Farben, dat tijdens de Tweede Wereldoorlog Zyklon B produceerde voor concentratiekampen.
Geschrokken haalde Roussel-Uclaf het middel van de markt. Maar na druk van de Franse overheid, en bemoeienis van Baulieu, werd het besluit teruggedraaid.
Baulieu liet alle kritiek doorgaans van zich afglijden, vertelde hij in interviews. Hij bleef laconiek. Op een bijeenkomst voor kinderartsen wisselde hij ooit van plek met een andere spreker. Terwijl hij in de zaal zat, ging er een bommetje af bij zijn vervanger. ‘Boem!’, zei hij erover in de media. ‘Die pro-life-idioten hadden niet eens gemerkt dat we de spreker en het onderwerp hadden gewijzigd.’
Dat Baulieu niet bang was aangelegd, bleek al tijdens zijn jeugd. Hij werd in 1926 als Joodse jongen geboren in Strasbourg, onder de naam Émile Blum. Zijn vader was arts, zijn moeder advocaat, pianist en feminist. In de Tweede Wereldoorlog veranderde hij als tiener zijn naam in Émilie Baulieu en sloot hij zich aan bij het Franse verzet. Hij schoot op Duitse auto’s, leverde wapens. Ook ontvoerde hij samen met een groep een vooraanstaande collaborateur – ze fusilleerden de man uiteindelijk.
‘Ik was te jong om te schieten’, vertelde Baulieu tegen The New York Times, ‘dus ze gaven me een camera. Ik haatte het geweld, maar dit waren echt vijanden en verraders.’ Met de camera zou hij de executie hebben vastgelegd. De moord op de man noemde hij ‘gerechtvaardigd’, onder de omstandigheden. Voor zijn verzetswerk kreeg hij in 2023 van Macron het Grootkruis van het Legioen van Eer.
De laatste jaren van zijn carrière hield hij zich bezig met een hormoon, DHEA, dat een belangrijke rol speelt in de aanmaak van oestrogeen en testosteron. Hij vermoedde dat het eigenschappen zou bezitten die het verouderingsproces tegengaan. ‘Ik neem het elke dag’, zei hij tegen The New Yorker. Hij werd er 98 jaar mee. Zijn vrouw schreef op sociale media ‘diepe droefheid’ te voelen over zijn overlijden, en stelde dat zijn onderzoek in het teken stond van zijn ‘inzet voor de vrijheid van vrouwen en zijn wens om iedereen langer en beter te laten leven’.
‘Ik hou niet van abortus’, schreef Baulieu ooit in een boek. ‘Maar ik geloof ook niet dat vrouwen beroofd mogen worden van hun meest fundamentele rechten.’
In 2023 verbood Wyoming als eerste Amerikaanse staat de abortuspil. Meerdere staten volgden, al geldt er geen algeheel verbod in de VS.
Baulieu reisde na zijn studie naar de VS, waar hij samenwerkte met Gregory Pincus, de bedenker van de anticonceptiepil. Pincus adviseerde hem om zich te verdiepen in geslachtshormonen.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant