Jonge Polen keren zich bij deze presidentsverkiezingen tegen de twee grote partijen die al twintig jaar de dienst uitmaken. In de tweede ronde op zondag staan juist die twee bewegingen tegenover elkaar: de liberale Trzaskowski tegen de rechts-nationalistische Nawrocki. Voor jongeren in het progressieve Lodz voelt het als een keus tussen twee beroerde opties.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit Łódź.
Het veldje tussen de studentenflats in de stad Lodz, waar jonge Polen picknicken, voetballen en onder begeleiding van schunnige popliedjes de ontluikende zomer vieren, lijkt bij uitstek een plek waar de liberale presidentskandidaat Rafal Trzaskowski kan rekenen op stemmen. Bij de verkiezingen dit weekend hoopt hij zijn rechts-nationalistische rivaal Karol Nawrocki te verslaan. Maar het enthousiasme voor Trzaskowski is, zacht uitgedrukt, lauw. ‘Heel eerlijk’, zegt Aleksandra Widerynska (22), ‘ben ik niet blij met de keuze die ik zondag heb.’
In de eerste ronde heeft ze op geen van beiden gestemd, maar op Adrian Zandberg, de leider van de kleine linkse partij Razem (‘Samen’). Belangrijke thema’s voor Widerynska, student aan de medische faculteit, zijn vrouwenrechten, de versoepeling van het abortusverbod, een toegankelijkere huizenmarkt en een goede relatie met de EU. Ze leunt daarom voor de tweede richting de liberale Trzaskowski. Maar, nogmaals ‘heel eerlijk’: ‘Ik geloof niet in zijn beloftes.’
Vlak voor de cruciale presidentsverkiezingen dit weekend staan twee kanten van de Poolse samenleving lijnrecht tegenover elkaar: het liberale en het conservatief-nationalistische volksdeel. De president kan met zijn vetorecht wetgeving blokkeren. De uitslag zal bepalen of Polen de liberale koers onder premier Donald Tusk doorzet, of op een rechts-nationalistische rem trapt. Afgelopen zondag gingen tienduizenden aanhangers van beide bewegingen vol overtuiging de straat op in Warschau. Maar onder Poolse jongeren overheersen teleurstelling, twijfel en desillusie over de gevestigde politiek.
In Lodz, een oude industriestad die afgelopen jaren langzaam transformeerde in een hippe studentstad, mag dat de pret vanavond even niet drukken. Widerynska en haar studiegenoten maken zich op voor een feestavond. De eerste drankjes gaan al open in de lentezon, ze ontsteken draagbare barbecues en zetten een tafel klaar om later bierpong te spelen. Dit zijn de juwenalia, een groot jaarfeest waarbij studenten symbolisch de dienst uitmaken in de stad. Maar hadden jongeren het écht voor het zeggen in Polen, dan zagen deze verkiezingen er heel anders uit.
Konden Trzaskowski en Nawrocki landelijk op genoeg kiezers rekenen voor de tweede ronde, respectievelijk 31,4 en 29,5 procent – onder kiezers tussen de 18 en 29 jaar kregen ze samen niet eens een kwart van de stemmen. Jongeren bewogen naar de flanken en brachten een anti-systeemstem uit: ze kozen in groten getale voor de uiterst rechtse Slawomir Mentzen (36 procent) en de linkse Zandberg (20 procent). Landelijk kregen die respectievelijk 14,8 en 4,9 procent.
Deze verschuiving in het Poolse politieke landschap is al langer gaande – vooral onder jonge mannen die de uiterste rechterflank opzoeken – maar tekende zich niet eerder zo scherp af. Aan democratisch elan was in de eerste ronde geen gebrek: 74 procent van deze leeftijdsgroep ging toen stemmen. Volgens de laatste peilingen zal het er zondag om spannen: beide kandidaten schommelen tussen de 45 en 47 procent, met Trzaskowski als nipte winnaar. Tussen de 7 en 10 procent van de kiezers zweeft nog.
Voor de tweede ronde op zondag is het de grote vraag wat de jongeren, samen circa 4 miljoen kiezers, gaan doen: steunen ze een van de kandidaten of blijven ze thuis?
De 23-jarige student microbiologie Wiktor, die in de eerste ronde op Zandberg stemde, twijfelt nog of hij gaat stemmen. Nawrocki is geen optie. ‘PiS is niets voor mij.’ Trzaskowski, aan de andere kant, ‘verandert de hele tijd van gedachten’. De burgemeester van Warschau behoort tot de progressieve vleugel van de liberale regeringspartij Burgerplatform van premier Tusk. Maar voor de eerste ronde was hij niet altijd even uitgesproken over thema’s als abortus en lhbti-rechten, bijvoorbeeld als hij campagne voerde op het platteland.
Wiktors en de drie studiegenoten met wie hij aan het picknicken is (allen 23), gaan wel stemmen. Op Trzaskowski, denken ze, maar het gaat niet van harte. ‘Hij is het kleinste kwaad van de twee. Ze denken allebei niet aan jonge mensen’, zegt Ola. Allemaal stemden ze in 2023 op Trzaskowski’s partij Burgerplatform. Jongeren en vrouwen kwamen bij die verkiezingen massaal opdagen. ‘We wilden dat PiS zou worden verslagen.’ Van verandering hebben ze weinig gemerkt. Abortus is nog altijd zo goed als verboden in Polen – en dat is niet eens de schuld van president Andrzej Duda. Hij kreeg geen kans zijn vetorecht te gebruiken, de coalitie kwam er onderling niet uit over abortus.
Uit een recent rapport van de Poolse Batory-stichting, die onderzoek doet naar de Poolse samenleving, blijkt dat jongeren vervreemd raken van de politiek. Ze ‘voelen zich buitengesloten van het politieke debat en hun behoeften worden door politici niet opgemerkt’. Dat gaat om culturele maar ook om economische thema’s.
Ze leven in het land van POPiS, zeggen jonge mensen in Lodz, een samentrekking van de afkortingen van grootste partijen Burgerplatform (PO) en PiS. Zelf zeggen ze te verschillen als dag en nacht, maar jongeren zien twee machtspartijen die al twintig jaar hetzelfde gevecht leveren. Dat terwijl zij zelf ondertussen geen woning kunnen vinden en progressieve beloftes op de plank worden gelegd. Twee politieke bewegingen die vooral denken aan hun kernelectoraat: overwegend oudere Polen. PiS stopte ouderen en grote gezinnen geld toe via speciale steunregelingen als extra pensioenen en kinderbijslag. Die zijn zo populair dat de nieuwe regering ze niet durft af te schaffen.
‘Niemand staat aan onze kant’, zegt Karolina (23), die net het gebouw van de technische universiteit verlaat. Ze wil haar achternaam niet geven, omdat ze bang is dat vrienden lezen over haar politieke standpunten. Ze stemde in de eerste ronde op Mentzen. ‘Een jongere versie van mezelf zou nooit op hem hebben gestemd’, zegt ze. En nog heeft ze problemen met de kandidaat, vooral op het gebied van vrouwenrechten. Zo zei Mentzen dat hij ook in geval van verkrachting tegen abortus is. Verkrachting noemde hij ‘iets onaangenaams’, maar in zijn ogen moet ook dan het ongeboren leven worden beschermd.
‘We hebben nu eenmaal verandering nodig, ik grijp alles aan wat anders is’, licht ze haar keuze toe. Trzaskowski en Nawrocki vindt ze allebei ‘leugenaars’. Ze leest geen kranten, evenmin kijkt ze televisie. ‘Die media zijn in handen van de partijen.’ Ze volgt het nieuws op TikTok en Instagram. Dat geldt ook voor haar vrienden, van wie er veel ‘niet gaan stemmen’. De Batory-stichting schrijft in haar rapport dat ‘sociale media de traditionele media hebben vervangen als belangrijkste bron van politieke informatie’. Politici als Mentzen en Zandberg zijn veel zichtbaarder op sociale media dan hun opponenten.
Eenvoudiger dan deze kiezers binnen twee weken overtuigen, is een steunbetuiging voor de tweede ronde binnenslepen. Maar Zandberg ziet daarvan af. ‘Kiezers zijn geen zakken aardappelen om van de ene aan de andere politicus te geven’, zei hij. Mentzen begon een paringsdans en nodigde beide kandidaten uit voor zijn YouTubekanaal. Hij haalde Nawrocki over een lijst te tekenen met standpunten, zoals lagere belastingen en de garantie dat Oekraïne geen lid wordt van de Navo. Trzaskowski ging wel langs, discussieerde met Mentzen, maar tekende de lijst niet.
In de volkswijk Baluty, waar Trzaskowski-posters zijn beklad met hitlersnorretjes en de leus ‘Naar Berlijn’ (voor rechts-nationalistische Polen heult Burgerplatform samen met historische vijand Duitsland), basketbalt een groepje jongens. Ook hier is Mentzen populair. De jongens zijn tegen buitenlanders (‘migranten verkrachten vrouwen’, bron: ‘TikTok’) en belastingen. ‘Ik wil later niet betalen voor ouderen en werklozen’, zegt Filip Wąsik (18), die net klaar is met de middelbare school. Hij denkt dat hij op Nawrocki stemt. Omdat hij ‘meer frisse wind’ belooft dan beroepspoliticus Trzaskowski.
Sommige jonge Polen schrikken van de ruk naar rechts onder leeftijdsgenoten. Zoals Zuzanna Badowska (31), die in een hip café aan de hoofdstraat zit. Aan het begin van de straat hangt een grote poster met een strenge Mentzen, boven een pleintje met gigantische lichtgevende roze flamingo’s. ‘Het is alsof er twee politieke oorlogen zijn in Polen: tussen Burgerplatform en PiS onder de ouderen, en nu tussen extreemrechts en links onder de jongeren.’ Ze wordt er moe van. ‘Het voelt alsof het altijd oorlog is.’ Badowska gaat wel stemmen, want ‘voor dat recht hebben onze grootouders en ouders gevochten’. Waarschijnlijk op Trzaskowski. ‘Anders komt PiS aan de macht en dan wordt het verschrikkelijk. Dus ik stem op de minder verschrikkelijke optie.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant