De Keniaanse schrijver Ngugi wa Thiong’o is op 87-jarige leeftijd overleden. Hij gold als een van de grootste Afrikaanse schrijvers en werd jarenlang beschouwd als mogelijke winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur.
De oude Keniaanse schrijver Ngugi wa Thiong’o (1938) klom het trapje naar het podium op, gevolgd door twee van zijn zoons. Die zongen een lied in het Kikuyu, de moedertaal van hun vader. Vertel een verhaal, riep de jongste Thiong’o, en zijn broer Mukoma, een schrijver van thrillers, begon.
Zo ging het altijd in huize Ngugi, het verhalen vertellen hoorde bij het dagritme. De schrijver, die woensdag overleed, was de grootste pleitbezorger van de Afrikaanse verteltradities in Afrikaanse talen.
Hij trad op met zijn zoons in juli 2013 op een literair festival van de Royal African Society in Londen, voor een zaal vol Afrikaanse studenten. Ngugi grijnsde tevreden terwijl zijn zoons vertelden over hun jeugd vol verhalen.
Ngugi: ‘Ik heb negen kinderen. Mijn vader had er 27 bij vier vrouwen. Ik groeide op in een omgeving van verhalenvertellers bij het kampvuur. Er was altijd wel een broer of zus die vertelde. We wonen niet meer in zo’n uitgebreide familie, het gezin is een stuk kleiner, maar ik ben blijven hechten aan verhalen vertellen. Mijn kinderen gaven me opdrachten. Thiong’o zei dan: ‘Papa, vertel over een klein mannetje dat nooit kan worden verslagen.’
Thiong’o: ‘Als mijn oudere broer hier een deuntje ging fluiten, wisten we dat het verhaal kon beginnen. Over Monkey Cowboy.’ Mukoma: ‘Monkey Cowboy, ja. Die hield ons al overeind toen pa in de gevangenis zat.’
Ngugi wa Thiong’o zat gevangen in de nadagen van president Jomo Kenyatta in 1977 als straf voor zijn felle kritiek op het dictatoriale regime. Zijn beroemdste boek, Petals of Blood (1977), is een bijtende aanklacht tegen leiders als Kenyatta, die de vrijheid hebben misbruikt voor eigen gewin. Over zijn gevangenschap schreef hij een dagboek: Detained (1981).
Op he podium in Londen ging Ngugi verder met herinneringen ophalen: ‘Ik stond eens met mijn jongste buiten naar de sterrenhemel te kijken en hij zei dat hij naar de sterren wilde vliegen. Ik zei ‘doe je ogen dicht’ en vertelde over een meisje dat naar de maan vloog. Toen hij zijn ogen weer opendeed, vroeg hij verbaasd: waar is dat meisje gebleven? Ik had er lol in van alles te verzinnen.’
Zoon Mukoma had in 2013 net zijn tweede detective gepubliceerd, Black Star Nairobi. Mukoma: ‘Als pa in zijn werkkamer aan het schrijven was, zat ik aan zijn voeten en las Das Kapital. Ik 9 was.’
Een andere roman van Thiong’o lag op dat moment bij een uitgever. ‘Ik herschreef het zeven keer. Ik wil romans schrijven, jazeker. Goede Ngugi-romans.’ Mukoma: ‘De concurrentie is verschrikkelijk intens, maar we weten allemaal heel goed wie de beste is.’ Ngugi senior keek zijn zoons onderzoekend aan en zei: ‘Thank you.’
Jaren later, in maart 2024, zou blijken dat het niet altijd zo idyllisch was in de familie Ngugi, toen Mukoma onthulde dat zijn vader zijn moeder (Ngugi’s eerste vrouw) geregeld sloeg.
Die dag in 2013 had de oude schrijver iets op zijn lever. Het zat hem dwars dat een jonge generatie schrijvers het schrijven in hun moedertaal helemaal niet meer belangrijk leek te vinden. ‘Ik weet dat ik in een koloniale situatie ben geboren en dat voor jongeren de wereld helemaal openligt, de hele aardbol is hun thuis. Maar ik vind het vreselijk dat de jonge generatie zich die kwestie helemaal niet meer aantrekt.’
Ngugi, die beroemd was geworden met romans over kolonialisme en de strijd ertegen als A Grain of Wheat (1967) en The River Between (1965), besloot 35 jaar geleden niet langer meteen in het Engels te schrijven, maar eerst in het Kikuyu. Zijn toneelstukken in het Kikuyu trokken hele dorpen, Kenianen die vermoedelijk nooit iets van hem in het Engels hadden gelezen.
Petals of Blood (vertaald als Bloesems van bloed), zijn felle kritiek tegen het dictatoriale regime, werd door een nieuwe generatie Kenianen verslonden. Gevaarlijker nog was zijn toneelstuk met de brave titel Ik trouw wanneer ik wil. De schrijver werd gevangengezet wegens subversiviteit en verbleef een jaar in de cel. Daar schreef hij op toiletpapier een nieuwe roman, Devil on the Cross (1980), eerst in het Kikuyu, later vertaald in het Engels.
Na zijn vrijlating (Kenyatta was overleden) bleef hij een horzel voor de nieuwe president Daniel arap Moi. Een van zijn romanpersonages, Matigari uit de gelijknamige roman uit 1986, werd zo populair in de gesprekken op straat dat de politie hem voor een echte opstandelingenleider hield en jacht op hem maakte.
Ngugi ging in ballingschap en belandde in de Verenigde Staten, waar hij aan universiteiten doceerde. Hij was hoogleraar aan de Universiteit van Californië. Zijn kinderen zijn in de VS opgegroeid.
De gedwongen breuk met zijn vaderland is hem al die jaren zwaar blijven vallen, schreef hij eens in The Guardian. Hij bleef Kenia bezoeken, maar raakte vervreemd. Bij een bezoek in 2004 werden hij en zijn echtgenote slachtoffer van een gewelddadige roofoverval in hun hotelkamer.
Een roman schrijven lukte hem lange tijd niet meer: hij publiceerde wel kinderboeken en essays. Pas in 2006 verscheen Wizard of the Crow (twee jaar eerder in het Kikuyu). Het is een grillige, virtuoze roman, waar magische volksvertelling, thriller, schelmenroman en politieke satire elkaar afwisselen.
Het afgelopen decennium zette Ngugi zich aan een reeks autobiografische boeken, in een zorgvuldige taal die doet denken aan de orale traditie. Het derde deel, verschenen in 2016, gaat over zijn beginnende schrijverschap. Begin 2019 kwam in de VS een anthologie van zijn verhalen uit: Minutes of Glory. In 2020 publiceerde Penguin een ‘dichterlijke roman’ naar de oorsprongsmythe van zijn Kikuyu-volk: The Perfect Nine. Ook twee jaar daarvoor eerst in het Kikuyu uitgebracht.
Ngugi zei op het festival in 2013: ‘Het doet me pijn dat alle goede romans door Afrikanen in Europese talen worden geschreven. Chimamanda Ngozi Adichie is een meesterlijke schrijfster, jammer dat ze alleen in het Engels schrijft.
‘Schrijvers en uitgevers, iedereen onthoofdt het continent, berooft het van zijn talen. Ik ben zelf prof in Engels, het gaat me er niet om dat die taal niet deugt. Maar het is niet onze taal, de taal van onze mensen. We schrijven niet meer voor hen, wat doen we ons continent aan?’
Ngugi boog zich naar de zaal: ‘Wij Afrikanen vechten altijd op het terrein van een ander. Wij Afrikanen geven al eeuwenlang onze grondstoffen, onze talen, maakt niet uit. We geven maar en geven maar. En we zijn nog dankbaar ook.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant